Podgrzewanie atmosfery

Trzeci Raport Międzyrządowego Zespołu do spraw Zmian Klimatu (IPCC) powołanego przez Światową Organizację Meteorologiczną i Program Środowiska Narodów Zjednoczonych uznaje za podstawową przyczynę ocieplenia wzrost stężenia atmosferycznego gazów cieplarnianych (dwutlenku węgla, metanu, podtlenku azotu, freonów, itd.). Głównym ich źródłem jest przemysł i spaliny samochodowe. Gazy cieplarniane są jak dach szklarni – zatrzymują w atmosferze odbite od ziemi promienie słoneczne. Im w atmosferze więcej gazów, tym mniej odbitych promieni trafia do przestrzeni kosmicznej. Nadmiar uwięzionych promieni słonecznych ociepla klimat. Atmosfera ziemska w naturalny sposób zatrzymuje część promieni słonecznych (jako pierwszy odkrył to osiemnastowieczny fizyk i matematyk francuski Jean Baptiste Fourier). Jednak nawet subtelna zmiana składu atmosfery może nasilać to zjawisko. – Stężenie dwutlenku węgla w atmosferze wynosi obecnie 371 ppm (ppm – części na milion) i osiągnęło najwyższą wartość w ciągu ostatnich 420 tysięcy lat, a prawdopodobnie nawet w ciągu ostatnich 20 milionów lat. Oprócz wzrostu stężenia gazów cieplarnianych wpływ na ocieplenie klimatu ma również wycinanie lasów, co znacznie osłabia proces wiązania dwutlenku węgla przez rośliny – mówi prof. Zbigniew W. Kundzewicz, kierownik Pracowni Klimatu i Zasobów Wodnych Zakładu Badań Środowiska Rolniczego i Leśnego PAN w Poznaniu, który koordynował prace nad rozdziałem Trzeciego Raportu IPCC poświęconym konsekwencjom zmian klimatu w Europie. Jak się szacuje, co roku ginie ponad 20 tysięcy kilometrów kwadratowych Puszczy Amazońskiej, w której żyje 30 proc. wszystkich gatunków zwierząt i roślin. Dzieje się tak z powodu nielegalnego wypalania i wyrębu drzew. Farmerzy chcą w ten sposób pozyskać nowe pastwiska dla bydła i pola do upraw. Lasom szkodzi również budowa dróg, zapór wodnych i elektrowni. Jak się ocenia, 15-18 proc. puszczy amazońskiej zginęło już bezpowrotnie.

Klimatyczny chaos

Ocieplenie klimatu ma bezpośredni wpływ na stan lodowców. Tempo ich znikania jest zastraszające. W niektórych regionach w miesiąc ubywa ich tyle, ile pół wieku temu w ciągu roku. Zjawisko cały czas się nasila. Lodowce znikają głównie latem. Sytuację pogarsza fakt, że jak obserwują klimatolodzy, lato wydłuża się o dzień lub więcej w ciągu dekady. Zimą nie udaje się wyrównać tych strat. Powierzchnia pokrywy śnieżnej zmniejszyła się o 10 proc. w porównaniu z latami sześćdziesiątymi ubiegłego stulecia. Większość lodowców cofa się. Liczne rzeki przestają zimą zamarzać, a na tych, które jeszcze zamarzają, pokrywa lodowa utrzymuje się coraz krócej. Maleje powierzchnia lodu morskiego i grubość lodów arktycznych. Jak przewidują naukowcy, śniegi Kilimandżaro całkowicie roztopią się do 2015 r. Podobne zmiany zachodzą także w Alpach. Wraz z topnieniem lodowców podnosi się poziom wody w ziemskich oceanach. Ziemia jest planetą oceaniczną. Oceany zajmują 70 proc. powierzchni kuli ziemskiej, a więc 363 milionów km2. Aż 96.5 proc. wodnych zasobów świata (1338 mld km3) to woda słona zmagazynowana w oceanie. Drugi największy zbiornik, czyli lodowce i trwała pokrywa śnieżna zawiera 24.4 milionów km3 wody. Jej dalsze roztapianie spowoduje katastrofę. Naukowcy są pewni, że stężenie atmosferycznego dwutlenku węgla będzie coraz wyższe. W naszej strefie klimatycznej rzadkością będą mroźne zimy, a w latach osiemdziesiątych naszego stulecia znikną już zupełnie. Lata bardzo gorące, które występują obecnie średnio raz na 10 lat, będą się powtarzać niemal co roku.

Eksponaty z zamrażarki

Zdaniem naukowców, wzrost temperatury może przebiegać z szybkością 0,2 do 0,6 stopnia Celsjusza na dekadę. Ocieplenie może przynieść pewne korzyści. Topniejący lód odkrywa cenne dla archeologów, kamienne i kościane narzędzia, części roślin, fragmenty skórzanego odzienia, ślady prehistorycznych polowań, szczątki zwierząt i ludzi, które przetrwały w lodzie setki, a nawet tysiące lat. Odnajdywaniem i badaniem tych śladów przeszłości zajmują się m.in. naukowcy z Uniwersytetu Kolorado w Boulder, którzy prowadza swoje prace głównie na Alasce. Obserwują oni prędkość topnienia lodowców oraz lokalizację możliwych tras wędrówek zwierząt i podążających za nimi myśliwych. Znalezisk przybywa w szybkim tempie. Korzystnym skutkiem ocieplenia klimatu może też być zmniejszenie liczby zimowych przeziębień czy zużycia energii potrzebnej do ogrzewania. Jeśli jednak wzrost średniej temperatury globalnej przekroczy 2-3 stopnie Celsjusza, wygranych może prawie nie być.

Szklana pułapka

– Narastające ocieplenie spowoduje obfitsze zimowe opady. Więcej będzie deszczu niż śniegu. Woda nie wsiąknie w glebę, nie wyparuje, ani nie zostanie wykorzystana przez rośliny. Dużym obszarom Europy częściej będą zagrażać powodzie. Upalne lata i związany z nimi niedobór wody wpłynie negatywnie na rolnictwo. Uprawa roślin wkroczy na nowe tereny. Na przykład zasięg uprawy pszenicy może się zwiększyć o duże obszary w Finlandii i Rosji, na których obecnie panują jeszcze zbyt surowe warunki. Zmieni się zasięg występowania wielu gatunków flory i fauny – mówi prof. Zbigniew W. Kundzewicz . W większości rozwijających się krajów świata nawet małe ocieplenie przyniesie straty. Zdaniem prof. Kundzewicza, możemy stać się świadkami nowej wędrówki ludów – emigracji klimatycznej, złożonej z uchodźców środowiskowych opuszczających tereny nie nadające się do życia. Widmo takiego rozwoju sytuacji już dziś niepokoi Francję, Włochy i Hiszpanię. Podniesienie się poziomu oceanów może spowodować wzrost powodzi sztormowych i erozji. Ponieważ na wybrzeżu zlokalizowano znaczną część przemysłu, trzeba będzie albo budować bardzo drogie zabezpieczenia albo przenosić wszystko w głąb lądu. Panujące latem upały w połączeniu z zanieczyszczeniami powietrza i alergenami będą groźne dla osób starszych, chorych i dzieci. Wiele chorób występujących obecnie tylko na południu, np. malaria, zostanie przeniesionych na północ.

Optymizm niedowiarków

Oczywiście trudno nieomylnie przewidzieć co się stanie. Rozwój sytuacji zależeć będzie od tego, czy w porę zahamuje się wzrost emisji gazów cieplarnianych. W 1997 roku w Kioto przedstawiciele 38 najbardziej uprzemysłowionych państw ustalili, że do 2010 r. w istotny sposób ograniczą emisję gazów cieplarnianych. Atmosferę podgrzewa fakt, że porozumienia wciąż nie zostało ratyfikowane przez głównego producenta dwutlenku węgla – USA. Pomimo ewidentnych dowodów na ocieplenie klimatu problem ten ciągle pozostaje jedną z najbardziej kontrowersyjnych w nauce. Według jednej z hipotez ocieplenie nie stopi lodowców. Gdy zrobi się cieplej, to owszem, lodowce będą się topić, ale zarazem zwiększy się parowanie i klimat stanie się wilgotniejszy. W efekcie nastąpi wzrost opadów śniegu. Przyspieszy to obieg wody. Może wystąpić zjawisko odwrotne – przy globalnym ociepleniu w Antarktyce zacznie przybywać lodu. Nieliczni zagorzali krytycy koncepcji ocieplenia wyłapują luki w dowodach naukowych, a każdy atak mrozów zdaje się potwierdzać ich optymizm. W naturze zjawisk atmosferycznych leży jednak duża zmienność, toteż pomimo odwrotnych tendencji nadal mamy szansę na ostrą zimę czy chłodne lato. Bez intensywnych badań nie da się usunąć wszystkich wątpliwości.