Przyjaciół szuka się całe życie

Pamiętasz, jak to było w podstawówce? Nowy rok szkolny, nowe twarze, ktoś siada obok i po tygodniu jesteście nierozłączni. Wychodzisz na podwórko, a tam na trzepaku nowy kolega. Przyjaźnie zawiązywały się same, jakby świat był tak skonstruowany, żeby nam je podsuwać.

Bo – w pewnym sensie – był. A potem dorośliśmy i ta konstrukcja się rozpadła.

Według amerykańskiego badania American Perspectives Survey odsetek dorosłych, którzy nie mają ani jednego bliskiego przyjaciela, wzrósł od 1990 roku czterokrotnie – do 12 proc. Liczba osób deklarujących dziesięciu lub więcej bliskich przyjaciół spadła w tym czasie niemal trzykrotnie. Jesteśmy hiperpołączeni online i chronicznie samotni. A samotność, jak pokazują badania, odbija się na zdrowiu równie mocno jak palenie papierosów czy brak ruchu.

Skoro stawka jest tak wysoka, warto zrozumieć, dlaczego w dorosłości przyjaźń przestaje się „dziać sama" – i co możemy z tym zrobić.

Lubimy myśleć, że przyjaźń to kwestia pokrewieństwa dusz. Że gdzieś tam czeka „nasz człowiek", a zadanie polega tylko na tym, żeby go odnaleźć. Nauka opowiada mniej romantyczną historię.

W 2022 roku badacze z Florida Atlantic University przez kilka miesięcy śledzili, jak zawiązują się przyjaźnie w klasach szkolnych. Wniosek? Dzieci siedzące obok siebie zaprzyjaźniały się znacznie częściej niż te siedzące po przeciwnych stronach sali. Gdy zmieniano plan miejsc – nowe przyjaźnie powstawały wzdłuż nowych ławek. A to obala mit o pokrewieństwie charakterów, wystarcza fizyczna bliskość.

Dorośli nie różnią się tu od dzieci. Zamieniliśmy tylko szkolne ławki na biurka, siłownie i kawiarnie. Przyjaciele, z którymi jesteśmy najbardziej związani, wcale nie są tymi, z którymi mamy najwięcej wspólnego, wystarcza sam fakt, że bywamy często w tych samych przestrzeniach. 

Praktyczny wniosek? Szukaj miejsc, w których „powtórka" wpisana jest w scenariusz: cotygodniowe zajęcia, klub książki, duszpasterstwo parafialne, wybieg dla psów we wtorkowe poranki, mecze dziecka. Tam, gdzie te same twarze pojawiają się regularnie, dorosła przyjaźń ma szansę wykiełkować sama – jak kiedyś w szkole. Świadomie odtwarzamy w ten sposób konstrukcję, którą dorosłość nam zabrała.

Zdejmij okulary sędziego

Jest jednak coś, co potrafi zablokować nawet najlepszą „geografię": nasza dorosła skłonność do oceniania.

Jako dzieci bawiliśmy się z każdym, kto chciał się bawić. Nie obchodziło nas, skąd kto pochodzi, jak się ubiera ani jakim autem jeżdżą jego rodzice. Kryterium było jedno: czy jest fajnie. Dziś wchodzimy w każdą znajomość z gotowym katalogiem wymagań. Poglądy polityczne, styl życia, status – każda różnica staje się pretekstem, żeby kogoś skreślić zanim w ogóle daliśmy mu szansę.

Tymczasem Harvard Study of Adult Development – jedno z najdłużej trwających badań psychologicznych na świecie, prowadzone od lat 30. XX wieku – pokazuje konsekwentnie jedno: to jakość relacji społecznych jest najsilniejszym pojedynczym czynnikiem zdrowia i dobrostanu w ciągu całego życia. A ona nie jest zależna od statusu finansowego, wykształcenia czy kariery.

Warto więc zapytać siebie: ile potencjalnych przyjaźni odrzuciłem, bo ktoś nie pasował do mojego wyobrażenia przyjaciela? Przyjaciel nie musi być naszym lustrem. Czasem najlepsze przyjaźnie rodzą się właśnie z różnicy.

Każda dorosła przyjaźń przechodzi przez fazę, którą można nazwać niezręcznym środkiem. Znacie się już na tyle, że miło się rozmawia, ale jeszcze nie na tyle, żeby dzwonić bez powodu. To moment „jazdy próbnej" – i właśnie tutaj większość dorosłych znajomości umiera. Nikt nie wykonuje następnego ruchu. „Nie mam czasu", „nie chcę się narzucać", „niech ona się odezwie".

Badania Jeffreya Halla nad czasem potrzebnym do budowania bliskości wskazują, że przekształcenie znajomego w bliskiego przyjaciela wymaga średnio około 200 godzin wspólnie spędzonego czasu. Te godziny nie uzbierają się same. Ktoś musi zapraszać – i w dorosłości tym kimś najczęściej musisz być ty.

Klucz tkwi w zaproszeniach małych, ale bez nacisku. „Kiedyś się umówmy na kawę" brzmi jak uprzejmy frazes – i tak też jest odbierane. Za to: „W sobotę wybieram się na targ rzeczy ładnych, jak masz ochotę, możemy pójść razem, jest tam wiele ciekawych wyrobów rzemieślniczych, mogą ci się spodobać" – to konkret, który niczego nie wymusza, a otwiera drzwi. Zaproszenie powinno pasować do ciebie: jeśli biegasz, zaproś na wspólny trening; jeśli gotujesz, na degustację posiłku z nowego przepisu.

I jeszcze jedno: na początku proporcje będą nierówne. To ty będziesz się odzywać częściej. To normalne i nie oznacza, że drugiej stronie nie zależy – oznacza tylko, że ktoś musi rozkręcić koło zamachowe. Z czasem relacja się wyrównuje.

Bliskość geograficzna to świetny silnik przyjaźni, ale nie zawsze jest dostępna. Ludzie się przeprowadzają, zmieniają pracę, dzieci dorastają i zabierają ze sobą całą wbudowaną strukturę społeczną – szkolne odbiory, treningi, urodziny. W pewnym momencie większość z nas ma dobrych przyjaciół, którzy mieszkają daleko.

I właśnie wtedy wiele przyjaźni po cichu gaśnie. Gdy wspólna przestrzeń przestaje pracować za nas, podtrzymywanie relacji wymaga robienia tego celowo. Przyjaźń na odległość przestaje być stanem – staje się nawykiem. Jak siłownia: nie czekasz, aż poczujesz przypływ motywacji, tylko masz stały termin.

Ci, którym udaje się utrzymać przyjaźnie mimo dystansu, dokonują tego budując mały, powtarzalny rytuał: na przykład stała pora na rozmowę telefoniczną w pierwszy wtorek miesiąca, grupa na komunikatorze z wspólnym wątkiem, stały wspólny wakacyjny wyjazd co roku. Struktura niesie i podtrzymuje przyjaźń, gdy braknie bliskości fizycznej. 

Jest wreszcie coś, czego nie zastąpi żaden kalendarz: drobne, nieplanowane gesty.

Znajomy podsyła artykuł, bo „pomyślał, że cię rozbawi". Ktoś wysyła zdjęcie sprzed dziesięciu lat z podpisem „pamiętasz?". Ktoś inny staje w drzwiach z torebką pączków, bo „akurat był w okolicy". Żaden z tych gestów nie jest wielki. Żaden nie wymagał planowania. I właśnie dlatego działają.

Przypadkowy akt przyjaźni niesie komunikat, którego nie przekaże żadne zaplanowane spotkanie: „Pomyślałem o tobie, choć nie musiałem". Nauczyliśmy się – a mężczyźni szczególnie – że kontakt wymaga powodu: urodzin, kryzysu, sprawy do załatwienia. Drobny gest bez okazji mówi coś odwrotnego: sama przyjaźń jest wystarczającym powodem.

Ktoś może uznać powyższe rady za zbyt oczywiste, by zadziałały, a jednak doświadczenie pokazuje, że sami zaprzepaszczamy wiele okazji odnowienia, podtrzymania czy nawiązania nowych przyjaźni. Nie trzeba robić od razu starannego planu, warto natomiast zwracać uwagę na okazje budujące przyjaźń. I tę starą i nową. Żyjemy w epoce postępującej samotności, ale możemy tego na małą skalę – własnego otoczenia – uniknąć. I pomóc innym.