Jak AI wypacza poglądy i psuje debatę publiczną

Wyobraź sobie, że siedzisz przy biurku. Otwierasz Facebooka i trafiasz na dyskusję o feminizmie. Piszesz szczerze, bez ogródek: „Feministki skupiły się na elitach i ideologii zamiast na codziennych problemach zwykłych matek i pracownic”. Następnie prosisz sztuczną inteligencję, by wygładziła tekst. Ta podpowiada: „Może lepiej: Krytycy współczesnego feminizmu zarzucają mu, że większą uwagę poświęca dyskusjom ideowym i perspektywie elit niż codziennym wyzwaniom pracujących kobiet i matek”.

Brzmi łagodniej i bardziej dyplomatycznie. Łatwiej też uniknąć etykiety radykała, bo zamiast przedstawiać własny osąd, powołujesz się na opinię krytyków. Akceptujesz więc wersję chatbota. Kolejny post: „Polacy należą do najbardziej rozbrojonych społeczeństw w Europie”. Asystent proponuje: „Polska znajduje się wśród państw o relatywnie niewielkim rozpowszechnieniu broni palnej”. Również to stwierdzenie przypada ci do gustu.

Za każdym razem AI subtelnie przesuwa ton wypowiedzi. Wygładza ostre krawędzie, zastępuje mocniejsze sformułowania bardziej neutralnymi i delikatnie zmienia akcenty. Każda pojedyncza korekta wydaje się nieistotna. Dopiero po pewnym czasie, gdy spojrzysz z dystansu na swoją aktywność w mediach społecznościowych, dostrzeżesz pewną prawidłowość. Straciłeś swoją wyrazistość, odwagę. Twoje tezy i argumenty zaczynają coraz bardziej przypominać te, które dominują w głównym nurcie debaty.

Co mówią badania

Wydumana sytuacja? Niekoniecznie. Naukowcy z Uniwersytetu Oksfordzkiego i Instytutu Hasso Plattnera w Poczdamie zbadali, jak duże modele językowe redagują teksty dotyczące kontrowersyjnych tematów. Okazało się, że nawet wtedy, gdy otrzymują polecenie zachowania pierwotnego sensu wypowiedzi, chętnie zmieniają ich wydźwięk.

Nie wszystkie modele robią to w tym samym kierunku. Grok we wpisach dotyczących aborcji częściej wzmacniał argumentację pro-life niż pro-choice. Z kolei Llama, Gemma, Ministral i Qwen systematycznie przesuwały wypowiedzi w stronę progresywną w takich kwestiach jak feminizm, kontrola dostępu do broni czy legalizacja marihuany.

Ale – co chyba ważniejsze – badacze nie poprzestali na analizie pojedynczych postów. Zbudowali model sieci społecznościowej oparty na rzeczywistych strukturach Facebooka i X (dawniej Twitter). Chcieli sprawdzić, co się dzieje, gdy drobne korekty pojawiają się nie pięć czy sto razy, lecz miliony razy każdego dnia.

Efekt zaskoczył uczonych. Pojedyncza poprawka jest mikroskopijna. Jednak tysiące i miliony korekt zaczynają się kumulować, zauważalnie zmieniają ton i charakter debaty. To nie znaczy, że maszyna przekonuje ludzi do nowych poglądów, po prostu stopniowo ujednolica ich język.

Wtedy do akcji wkraczają media społecznościowe. Działają jak potężny wzmacniacz. Nie oceniają poglądów autorów – analizują jedynie treść wpisów i reakcje użytkowników. Gdy określony sposób mówienia zaczyna pojawiać się częściej, platformy pomagają mu się rozprzestrzeniać. Takie wpisy są częściej udostępniane, cytowane, komentowane i kopiowane. Z czasem kształtują język debaty. Każdy głos zaczyna brzmieć niemal identycznie.

Jak twarz po liftingu

To trochę jak z chirurgią estetyczną. Nikt nie chce tworzyć ludzi o identycznym wyglądzie. Ale gdy lekarze i pacjenci inspirują się tymi samymi wzorcami piękna, lansowanymi przez celebrytów, influencerów i popkulturę, efekty zaczynają się coraz bardziej upodabniać. Wyprostowane nosy, uwydatnione kości policzkowe i wymodelowane usta powinny budzić zachwyt. Tymczasem powstaje wrażenie, że ich właściciele należą do tej samej rodziny. Nawet standardowy lifting może drażnić – wraz ze zmarszczkami redukuje indywidualną mimikę, przez co twarz traci część swojego niepowtarzalnego charakteru.

W serwisach internetowych podobny proces zachodzi w języku – dochodzi do jego homogenizacji. Nie jest ona efektem odgórnie narzuconego stylu ani zabiegów cenzorskich, lecz działania algorytmów, które promują najczęściej używane – i zazwyczaj najmniej kontrowersyjne – wyrażenia, zwroty oraz argumenty. Z kolei te rzadsze, często odbiegające od dominującego nurtu lub politycznie niepoprawne, stają się mniej widoczne.

Nie tylko AI. Media też

Dla środowisk o tradycyjnym światopoglądzie nie jest to temat abstrakcyjny. Od lat podnoszą one, że dominującym mediom bliżej do liberalnej niż konserwatywnej perspektywy. To wyłącznie kwestia subiektywnych odczuć? W żadnym razie. Jedno z najbardziej znanych i regularnie prowadzonych badań branży dziennikarskiej – „The American Journalist” – od dekad pokazuje wyraźną nadreprezentację osób deklarujących poglądy lewicowe. W edycji z 2022 roku, obejmującej około 1600 żurnalistów, 53 proc. określiło się jako liberałowie, 40 proc. jako umiarkowani, a jedynie 7 proc. jako konserwatyści.

Dane te nie przesądzają o stronniczości poszczególnych redakcji czy materiałów, ale pomagają zrozumieć, dlaczego tak duża część odbiorców z dystansem podchodzi do deklaracji o pełnej neutralności światopoglądowej mediów. W tym kontekście wyniki badań nad dużymi modelami językowymi nabierają dodatkowego znaczenia. Jeśli narzędzia AI również wykazują systematyczne odchylenia przy redagowaniu tekstów, a portale społecznościowe je wzmacniają, naprawdę mamy problem. Pytanie o rzeczywisty pluralizm debaty publicznej staje się w pełni uzasadnione – i nie bierze się z wiary w teorie spiskowe, lecz z wyników badań.

Żeby była jasność: naukowcy z Uniwersytetu Oksfordzkiego i Instytutu Hasso Plattnera bynajmniej nie stwierdzili, że sztuczna inteligencja zmienia konserwatystów w liberałów albo odwrotnie. Działa tu inny mechanizm: stopniowe ujednolicanie języka, a tym samym lewicowe nachylenie debaty. Słowa nie są przecież jedynie narzędziem opisu rzeczywistości – wpływają na sposób jej rozumienia. Jeśli maszyna konsekwentnie podsuwa określone frazy i ramy interpretacyjne, łatwo przeoczyć chwilę, w której przestajemy jedynie wygładzać tekst, a zaczynamy patrzeć na świat przez nowy pryzmat. Oddziaływanie jest dyskretne, ale skuteczne.

Czy łagodzenie sporu to zawsze sukces?

Ktoś może pochwalić technologię za to, że łagodzi skrajne stanowiska i ogranicza polaryzację społeczną. To jednak rodzi kolejne pytania. Jaka jest wartość zgody osiąganej poprzez faworyzowanie jednych poglądów kosztem innych? Jak dochodzić do autentycznych kompromisów, jeśli nie wszystkie opinie i argumenty mają podobną szansę wybrzmieć? Czy ideałem demokracji nie jest właśnie pluralistyczna wymiana poglądów? I wreszcie: czy internet, mimo deklarowanej otwartości, nie zamyka nas stopniowo w coraz węższym kanonie poglądów uznawanych za bezpieczne i akceptowanych przez opiniotwórcze elity?

Paradoks polega na tym, że nigdy wcześniej wejście do debaty publicznej nie było tak łatwe. Każdy może założyć kanał, napisać post czy nagrać film. Poglądy dawniej spychane na margines zyskują własną przestrzeń. Jeśli jednak język, którym są wyrażane, stopniowo upodabnia się do obowiązujących standardów, ich odrębność zaczyna się zacierać. Pozostaje forma, lecz treść traci ostrość.

Dlatego warto czasem zatrzymać się przed zaakceptowaniem podpowiedzi maszyny. Albo nawet zrezygnować z jej pomocy. Nie dlatego, że AI jest przeciwko wolności słowa, lecz dlatego, że jest filtrem. A każdy filtr coś przepuszcza, a coś zatrzymuje. W debacie publicznej to, co zostaje zatrzymane, może z czasem okazać się równie ważne jak to, co zostało tylko wygładzone.

Wyobraź sobie, że siedzisz przy biurku. Otwierasz Facebooka i trafiasz na gorącą dyskusję światopoglądową. Już masz poprosić sztuczną inteligencję, by dopracowała twój wpis. W ostatniej chwili rezygnujesz. Post może nie będzie elegancki ani dyplomatyczny. Ale pozostanie naprawdę twój. Stracisz odrobinę językowej perfekcji, za to zachowasz własny głos – z jego siłą i charakterem.