Chrześcijaństwo w Polsce: świadectwo wiary czy tożsamość kulturowa?

Na poznańskiej Wildzie stoi niewielka kapliczka Serca Jezusowego. Pochodzi z 1667 roku, odremontowana została w 1927 roku, a odbudowana po wojnie w 1966 roku. Dziś łatwo ją minąć. Wokół pulsuje współczesne miasto: naprzeciwko restauracja, z tyłu siedziba administracji skarbowej. Trudno uwierzyć, że przez wieki było to miejsce zupełnie inne. To tutaj znajdowała się miejska szubienica. Skazani przed wykonaniem wyroku mogli zatrzymać się i pomodlić. W miejscu, które przypominało o ludzkim grzechu i karze, pojawił się znak nadziei, znak Bożego miłosierdzia.

Na kapliczce umieszczono modlitwę: „Jezu, spraw, byśmy się wszyscy wzajem miłowali i w każdym człowieku twarz Twą oglądali, byśmy ubogim serce okazali i wszystkich ludzi dla Ciebie kochali. O pokój dla świata ze łzami błagamy, wysłuchaj próśb naszych, Stwórco nasz łaskawy, obdarz świat pokojem, tak Ciebie błagamy. Amen”.

Ta kapliczka jest wymownym symbolem. Pokazuje, że chrześcijaństwo od początku nie żyło poza ludzką historią. Wchodziło w konkretne miejsca, języki i kultury. Pozostawiało ślady w architekturze, sztuce, obyczajach i sposobie rozumienia człowieka. Tak przez wieki kształtowała się również Polska. Nie sposób zaprzeczyć, że nasza kultura wyrasta z chrześcijaństwa. Kościoły wpisane w krajobraz miast i wsi, krzyże przy drogach, kapliczki, święta wyznaczające rytm roku, dzieła artystów inspirowane Ewangelią — wszystko to jest częścią naszej historii i tożsamości.

Dziś pytanie o rolę chrześcijaństwa w Polsce powraca na nowo. Dyskutujemy o miejscu krzyża w przestrzeni publicznej, o chrześcijańskich korzeniach Europy, o Chrystusie Królu i Maryi jako Królowej Polski. Dla wielu osób jest to pytanie o obronę wartości, które przez wieki budowały naszą wspólnotę. Ale trzeba postawić także inne pytanie: czy chrześcijaństwo może zostać sprowadzone jedynie do znaku kulturowej tożsamości? Jak żyć zgodnie z wartościami chrześcijańskimi w kraju, który stał się różnorodny, wielokulturowy, pluralistyczny?

Łukasz Kobeszko w tekście publikowanym w tym numerze „Przewodnika Katolickiego” zwraca uwagę na ważne rozróżnienie między kulturą chrześcijańską a chrześcijaństwem kulturowym. Pierwsza rodzi się wtedy, gdy Ewangelia przemienia człowieka i przez niego kształtuje świat. Drugie pojawia się wtedy, gdy symbole religijne zostają oderwane od żywej wiary i stają się jedynie narzędziem politycznej identyfikacji, elementem walki o wpływy albo znakiem przynależności do określonego obozu. To szczególne niebezpieczeństwo naszych czasów. Krzyż, który ma przypominać o miłości Boga i ofierze Chrystusa, może zostać wykorzystany jako znak podziału. Imię Jezusa, który przyszedł służyć, może zostać wciągnięte w spory o władzę. Wtedy wiara traci swój najgłębszy wymiar — prowadzący człowieka do nawrócenia, przebaczenia i spotkania z Bogiem, każdego człowieka, także tego o innych poglądach, innej tożsamości, po prostu tego „innego” niż my.

Sobór Watykański II wskazał drogę pomiędzy dwoma skrajnościami: wycofaniem się chrześcijan ze świata oraz próbą utożsamienia Ewangelii z konkretnym projektem politycznym. Konstytucja Gaudium et spes przypomina, że Kościół ma wnosić w rzeczywistość społeczną światło Ewangelii i troszczyć się o dobro człowieka. Jednocześnie nie utożsamia się z żadnym systemem politycznym ani jedną kulturą. Deklaracja Dignitatis humanae przypomina zaś, że wiara ze swej natury jest odpowiedzią wolną — nie można jej narzucić siłą prawa.

Dziś bardziej od tęsknoty za christianitas, trzeba sobie stawiać pytanie o autentyczność własnego życia, o to, czy jest ono świadectwem wiary, czy jedynie wyrazem pewnej kulturowej tożsamości pozbawionej jednak autentycznego doświadczenia Chrystusa. Wydaje się, że pytać musimy dzisiaj o to, czy za symbolami, o które się upominamy, stoi życie ludzi, którzy rzeczywiście pozwalają Chrystusowi przemieniać swoje serca. Chrystus Król nie potrzebuje politycznego tronu. Jego królestwo zaczyna się tam, gdzie człowiek pozwala Bogu panować nad własnymi ambicjami, lękami i wyborami. Maryja Królowa nie prowadzi do zwycięstwa jednych nad drugimi, ale wskazuje na swojego Syna i uczy służby. Ani Jezus, ani Maryja nie potrzebują tytułów królewskich. Jeśli już te tytuły są potrzebne, to nam – o czymś mają nam przypominać, na coś ukierunkowywać. Zatem: czy patrząc na tych, którzy słowami bronią chrześcijańskiej wiary, którzy w rękach trzymają krzyż, którzy stają w obronie symboli chrześcijaństwa, widzimy to, co stanowi fundament życia chrześcijańskiego – szacunek wobec drugiego człowieka, to, co tak dobrze wyrażają słowa modlitwy na kapliczce, które przez wieki jak wyrzut sumienia wołają: „byśmy się wszyscy wzajem miłowali i w każdym człowieku twarz Twą oglądali”. Jeśli nie, otwarte pozostaje pytanie, czego bronią, bo z pewnością nie wiary.