Przypowiastka z antyku

Kriton dwoi się i troi, by przedstawić argumenty przemawiające za ucieczką. Nie chodzi nawet o to, by po prostu ratować własne życie. Kriton dobrze Sokratesa zna i wie, że tak „przyziemnym” argumentem przyjaciela nie przekona. Apeluje więc do jego poczucia dobra wspólnego. To nie będzie pierwsza ucieczka z więzienia, w Atenach robi się tak od dawna. Co więc powiedzą „szerokie koła” opinii publicznej, gdy filozof zostanie jednak stracony – na oczach tejże opinii oraz jego przyjaciół? Ludzie powiedzą, że ci o niego nie zadbali. Nie chcesz nam przecież popsuć opinii? Sokrates tylko się uśmiecha i odpowiada: opinia „szerokich kół” w niczym nam nie szkodzi. I nie pomaga. Jeśli chcemy dobrze czynić, słuchajmy rad jednego człowieka – ale takiego, do którego mądrości mamy pełne zaufanie.

Kriton nie poddaje się i dalej naciska. Pomyśl o chłopcach, młodych Ateńczykach, których wychowałeś. Zabity publicznie pozostawisz ich samych, bez przewodnika. Zawiedziesz ich. Tak się nie godzi. Sokrates ma jednak inny pogląd na kwestię odpowiedzialności. Przecież przez całe swoje życie – odpowiada Kritonowi – uczył mieszkańców Aten, czym jest państwo, czyli wspólnota. Jest miejscem, w którym dobrowolnie ustanawiamy własne prawo i własną sprawiedliwość. A raz ustanowiwszy, obu tych wartości przestrzegamy. Z jakiej racji ma teraz to prawo, o którym sam nauczał, omijać i podeptać swoją ucieczką? Przecież przekreśliłby tym gestem wszystko, co dotąd głosił. Straciłby wiarygodność – a ta cenniejsza jest od życia.

Nawet gdy sąd mojej wspólnoty wydał na mnie wyrok niesprawiedliwy, nie mogę odeń uciekać. „Przecież jeszcze podczas procesu – mówi głośno do siebie i do Kritona – mogłeś był sobie zaproponować wygnanie, gdybyś był chciał; mogłeś to samo, co teraz myślisz zrobić wbrew woli państwa, uczynić wtedy za jego wolą. A tyś się wtedy stawiał, że się niby to nie będziesz oburzał, gdyby ci przyszło umrzeć, i wolałeś, jakeś mówił, raczej śmierć niż wygnanie. A teraz ani tamtych słów nie szanujesz, ani na nas, na prawa nie zważasz, chcesz nas wniwecz obrócić, postępujesz jak najlichszy niewolnik, uciekać chcesz wbrew umowom, wbrew kontraktom, którymiś się zobowiązał być obywatelem”.

I stało się to, co się stać miało – Sokratesa stracono. Jego imię i to, co głosił, powtarzają już trzecie tysiąclecie pokolenia ludzi na całej ziemi.

Opowiastkę tę dedykuję aktywistom polskiej partii, prawo i sprawiedliwość mającej w nazwie. Tym, którzy tworzą właśnie niewielki krąg „emigracji politycznej” w Budapeszcie. Ci panowie być może też uciekli przed niesprawiedliwym wyrokiem; chętnie w to wierzę, choć wątpię, by groził im wyrok tak surowy, jaki spotkał Sokratesa.