Powrót języka wielkiej polityki

Nawoływanie do multilateralizmu oraz współpracy w relacjach międzynarodowych po Soborze Watykańskim II nie jest w historii Stolicy Apostolskiej niczym nowym. Pisał o tym w Pacem in terris Jan XXIII, a Jan Paweł II, choć dobrze wiedział, czym jest naród, nigdy nie był nacjonalistą. Papież-Polak mówił o Europie ducha, ale nie o Europie bez narodów. Upominając się o wolność, nie mylił jej z samowolą. Bronił praw człowieka, ale nie wyrywał ich z prawdy o człowieku. Benedykt XVI w Caritas in veritate twierdził, że spoiwem wszelkich relacji, także tych politycznych najwyższego szczebla, musi być miłość.

Najważniejsze pytania

Podobnie Leon XIV, co dostrzec można było szczególnie w przemówieniu do członków hiszpańskiego parlamentu, gdzie papież stanął nie jako polityczny komentator, lecz jako pasterz Kościoła, świadomy, że misja następcy Piotra stawia Stolicę Apostolską w szczególnym dialogu z ludami i państwami – nie wybranymi, ale wszystkimi. Kościół bowiem nie jest partią i nie przychodzi do parlamentu, by zastąpić mandat demokratyczny mandatem religijnym. Leon przypomniał, że Kościół uznaje autonomię rzeczywistości ziemskich i rozróżnienie między wspólnotą kościelną a polityczną – zwłaszcza dla papieża Amerykanina to oczywiste. Ale właśnie dlatego Kościół ma prawo i obowiązek zadawać pytanie najważniejsze: jaka wizja osoby ludzkiej stoi za prawem, instytucjami i decyzjami większości?

W przemówieniu do Europejskiej Partii Ludowej Leon XIV poszedł jeszcze dalej. Przypomniał, że projekt europejski narodził się z popiołów II wojny światowej, ale nie był tylko praktycznym mechanizmem zapobiegania wojnie, ale wizją moralną: próbą przezwyciężenia logiki zemsty, nacjonalistycznych upokorzeń i ideologii, które rozdarły kontynent. Adenauer, De Gasperi i Schuman nie byli technokratami bez właściwości, tylko ludźmi, dla których chrześcijaństwo nie stanowiło politycznego kostiumu, lecz źródło wyobraźni instytucjonalnej oraz politycznej, której zabrakło w przededniu II wojny światowej. To rozróżnienie ma ogromne znaczenie. Leon XIV nie mówi: Europa albo chrześcijaństwo, a raczej: Europa będzie sobą tylko wtedy, gdy nie zapomni, że zrodziła się z pragnienia pojednania, prawa, godności i wspólnego dobra. Nie idealizuje Unii Europejskiej, choć wspiera ją, ale też nie ukrywa kryzysów: demografii, migracji, rynku pracy, sztucznej inteligencji, dehumanizacji ekonomii, redukcji wolności do indywidualnej preferencji… Na te wyzwania nie odpowiada jednak hasłem ucieczki w samotność narodów. Przeciwnie, przypomina, że jedność jest większa niż konflikt, a polityka wymaga szerokiej wizji przyszłości i odwagi podejmowania decyzji trudnych, czasem niepopularnych, jeśli służą dobru wspólnemu.

Słuchajmy, nie klaszczmy

W naszej debacie publicznej to papieskie nawoływanie powinno wybrzmieć szczególnie mocno. Zbyt łatwo przyzwyczailiśmy się do fałszywego wyboru: albo bezkrytyczna afirmacja Unii Europejskiej, albo odruchowa podejrzliwość wobec każdego języka wspólnotowego. Tymczasem katolicka tradycja polityczna, do której odwołuje się papież, zna kategorię pomocniczości, ale zna także kategorię solidarności. W zasadzie są one dwoma głównymi filarami, na których opiera się katolicka nauka społeczna. Zna wartość narodu, ale zna także obowiązki narodów wobec siebie, nie absolutyzując suwerenności w sposób, który zwalniałby z odpowiedzialności za pokój, ubogich, prześladowanych, przyszłe pokolenia, migrantów czy ład technologiczny.

Leon XIV w tej sprawie mówi językiem bardzo amerykańskim i bardzo rzymskim jednocześnie. Amerykańskim – bo przecież jego wrażliwość dobrze rozumie wagę wolności, pluralizmu, odpowiedzialności obywatelskiej i instytucji pośrednich. Rzymskim zaś, bo patrzy z perspektywy Kościoła powszechnego, który widzi więcej niż interes jednego państwa, czy jednego kontynentu. Nieprzypadkowo w jego przemówieniach wraca temat dyplomacji, mediacji, prawa międzynarodowego i instytucji ponadnarodowych. W orędziu na Światowy Dzień Pokoju papież pisze wprost, że potrzeba wzmacniania instytucji ponadnarodowych, a nie ich delegitymizowania. Ten katolicki realizm widać także w papieskiej krytyce militaryzacji myślenia, bo przecież Leon XIV nie neguje prawa do obrony i nie mówi państwom: rozbrójcie się jednostronnie i miejcie nadzieję. To byłaby głupota. Ostrzega jednak przed logiką, w której przygotowanie do wojny staje się jedynym horyzontem polityki, a bezpieczeństwo pojęciem wyłącznie zbrojeniowym. W świecie Ukrainy, Bliskiego Wschodu, napięć na Pacyfiku, kryzysów migracyjnych i sztucznej inteligencji w zastosowaniach wojskowych papież proponuje nie kapitulację, lecz głębszą kategorię odpowiedzialności, w której pokój nie jest wspomnieniem, ale nieustannym budowaniem, wymagającym prawa, instytucji, cierpliwej dyplomacji, traktatów, mediacji, kontroli technologii i, może nawet przede wszystkim, zdolności przebaczenia.

Prawda, czyli dar

Znamienne, że w najnowszym przemówieniu do pisarzy z okazji setnej rocznicy Libreria Editrice Vaticana Leon XIV mówi o prawdzie jako dobru, którego nie broni się jak terytorium, ale którym trzeba się dzielić. To zdanie może stać się kolejnym kluczem do całego jego pontyfikatu. Prawda nie jest bowiem własnością plemienia czy pałką w wojnie kulturowej, ale najprawdziwszym dobrem wspólnym, które domaga się rozmowy, empatii i odwagi. Papież mówi pisarzom, że bez zdolności patrzenia oczami innych nie ma solidarności ani miłosierdzia. To samo można powiedzieć o polityce międzynarodowej: bez zdolności zobaczenia drugiego narodu, jego historii, ran i lęków, nie ma pokoju. W tej myśli spotykają się Leon XIV i Jan Paweł II. Polski papież uczył, że naród jest wspólnotą kultury, ale nie jest bóstwem. Europa jest ojczyzną ojczyzn, ale nie maszyną do produkcji konsensusu bez prawdy, wolność zaś jest zadaniem, a nie dowolnością. I jeśli kiedyś w Polsce źle tłumaczono Jana Pawła II, to dlatego, że brano z niego tylko to, co pasowało do chwilowego sporu. W przypadku Leona XIV grozi nam podobnie: jedni zrobią z niego papieża liberalnego multilateralizmu, inni papieża podejrzanego, bo zbyt dobrze rozumie Europę i świat i mówi o nich zbyt optymistycznie.

Tymczasem papież twierdzi coś znacznie poważniejszego, co wymyka się prostym schematom. Katolicyzm nie jest ideologią oblężonej twierdzy ani religijnym dodatkiem do globalnego zarządzania, tylko propozycją cywilizacyjną. Broni osobę przed państwem, rynku przed dehumanizacją, technologii przed pychą, demokracji przed tyranią większości, narodu przed nacjonalizmem, Europy przed amnezją, a świata przed logiką siły. Wygląda to tak, jakby papież po prostu wierzył w to, że w porządku ziemskim trzeba budować takie instytucje, które utrudniają przemoc, chronią słabych i przypominają możnym, że ich władza ma granice. I to być może jest najważniejsza lekcja początku tego pontyfikatu: Kościół nie wycofuje się ze świata, ale też nie daje się światu połknąć. Wchodzi w dialog z narodami i państwami, aby przypominać, że człowiek jest większy niż system, a każdy naród większy niż propaganda. W epoce nowych murów, nowych broni i nowych samotności może być to rewolucyjne. Leon XIV przywraca język wielkiej polityki: tej cierpliwej, moralnej, personalistycznej, chrześcijańskiej w końcu. I dlatego warto słuchać go uważniej, niż podpowiadają nam nasze plemienne odruchy, nawet jeśli mówi coś spoza naszej bańki. A może właśnie dlatego.