Początki diecezji włocławskiej cz. 5

Pogląd na początki diecezji włocławskiej ks. Stanisław Librowski przedstawił w wydanej w roku 1949 pracy pt. Kapituła katedralna włocławska: zarys dziejów i organizacji. Stanowisko rozwinął w rozprawie Wizytacje diecezji włocławskiej, publikowanej na łamach czasopisma Archiwa Biblioteki i Muzea Kościelne, które utworzył. Przyjął, że diecezję w Kruszwicy założył król Bolesław I Chrobry, w nawiązaniu do upadłej diecezji kołobrzeskiej. Jej terytorium miało się składać ze schrystianizowanego Pomorza Gdańskiego oraz Kujaw z częścią Mazowsza. Zdaniem uczonego diecezja kruszwicka powstała wyłącznie z powodu upadku ośrodka kołobrzeskiego. Gdyby bowiem tamta diecezja istniała, nie tworzono by drugiej – na tak małym obszarze! Toteż diecezja kruszwicka nie jest ścisłą kontynuatorką kołobrzeskiej. Według ks. Librowskiego Kruszwica nie ucierpiała w czasie buntu ludowo-pogańskiego po śmierci króla Mieszka II Lamberta (1034 r.). Miała stracić na znaczeniu na przełomie XI i XII w., podczas walk synów księcia Władysława I Hermana z palatynem Sieciechem. Po zwycięstwie Bolesława III Krzywoustego nad Zbigniewem przeniesiono stolicę biskupstwa ze zburzonej Kruszwicy do Włocławka. Była to zemsta Sieciecha nad niepokornym grodem. Mimo urzędowego nakazu biskupi – aż do Onolda, czyli do ok. 1159 roku rezydowali w Kruszwicy, gdzie była katedra i kapituła. Ostateczne przeniesienie siedziby biskupa nastąpiło po regulacjach w sieci diecezjalnej. Przeprowadził je w 1123 r. legat papieski Idzi z Tuskulum.

Ks. Librowski uznawał swój pogląd na kwestię początków diecezji włocławskiej za umiarkowany. Pogląd optymistyczny według niego przyjmują historycy twierdzący, że biskupstwo założono w 966 r. Pogląd pesymistyczny – zakładający, że jedyną diecezją na Kujawach jest od początku diecezja włocławska, utworzona przez Bolesława II Śmiałego (1075) lub Władysława I Hermana (1085) bądź Bolesława III Krzywoustego (1148).

Toruński mediewista

Temat początków diecezji włocławskiej podjął również prowadzący szerokie badania prof. Karol Górski, historyk specjalizujący się w dziejach średniowiecza, katolicki działacz społeczny. Stanowisko w tej kwestii zaprezentował w artykule Topografia wczesnośredniowiecznej Kruszwicy opublikowanym w drugim tomie periodyku „Studia Wczesnośredniowieczne” oraz w pomniejszych pismach. W wyniku badań archeologicznych ustalono, że Kruszwica była znaczącym ośrodkiem na mapie XI-wiecznej Polski. Posiadała dwie kolegiaty: św. Wita na podgrodziu, gdzie pierwotnie była katedra, i św. Piotra, przy pobenedyktyńskim kościele, po jego przejściu w ręce duchowieństwa diecezjalnego. Na podstawie danych archeologicznych prof. Górski przyjął, że po śmierci biskupa kołobrzeskiego Reinberna król Bolesław I Chrobry myślał o obsadzeniu tego biskupstwa. Zdaniem Górskiego w królewskich planach następca Reinberna nie rezydowałby w Kołobrzegu, skąd poganie wypędzili poprzedniego biskupa, lecz na Kujawach. Może w Dźwierzchnie lub Parchaniu, a za panowania Mieszka II Lamberta w Kruszwicy? Uczony przyjął, że określenie granic tego biskupstwa mogło nastąpić później, podczas pobytu w Polsce legatów papieskich zaproszonych przez króla Bolesława II Śmiałego.