W cieniu palm i piniorów i piniorów

W tym roku Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi obchodzi 100-lecie pracy apostolskiej w Brazylii. Jubileusz jest okazją, by poznać tę rodzinę zakonną, założoną przez bł. abp. Zygmunta Szczęsnego Felińskiego w Petersburgu w 1857 r., przeszczepioną przez samego założyciela na grunt polski w 1862 r., a od 1906 r. działającą na ziemi brazylijskiej.

Emigracja Polaków do Brazylii, sięgająca połowy XIX wieku, osiągnęła punkt kulminacyjny w 1890 r., w okresie tak zwanej „gorączki brazylijskiej”, kładąc trwałe podwaliny pod osadnictwo polskie na Ziemi Krzyża Południa.

Początki pracy sióstr w Brazylii

W ślad za polskimi emigrantami, którzy za Oceanem szukali chleba, ziemi i wolności, płynęli polscy księża, zwłaszcza misjonarze ze Zgromadzenia św. Wincentego à Paulo i księża werbiści. Trudności związane z organizacją szkolnictwa, opieki nad chorymi czy też działalności dobroczynnej skłoniły polskich emigrantów i ich duszpasterzy do sprowadzenia z kraju sióstr zakonnych.

Pierwsze do Brazylii powędrowały szarytki, zaproszone przez misjonarzy w 1904 r. Siostry Rodziny Maryi wezwał tutaj w 1905 r. konsul austriacki w Kurytybie Zdzisław Okęcki oraz polskie komitety kościelne z Orleansu i Kurytyby, na czele z ich duszpasterzami, ks. Janem Miętusem i werbistą ks. Stanisławem Trzebiatowskim.

W odpowiedzi na powyższe prośby, przełożona generalna m. Zofia Kończa, rezydująca wówczas we Lwowie, mając na uwadze prorocze słowa abp. Felińskiego: „będziecie pracować za Oceanem”, wysłała siostry do dalekiej Brazylii. Już w 1906 r. wyjechało tam w sumie jedenaście zakonnic. Żadna z nich nie wróciła do ojczyzny, wszystkie spoczęły na brazylijskich cmentarzach, w cieniu palm i piniorów.

Rozwój prowincji brazylijskiej

Stolica Apostolska erygowała dekretem z 10 lutego 1911 r. samodzielną prowincję brazylijską pw. Dzieciątka Jezus, z domem centralnym w Kurytybie, jednocześnie zezwalając na otwarcie nowicjatu. Placówka w Kurytybie od początku związała się ściśle z powstającą tam polską parafią, jej duszpasterzem ks. Trzebiatowskim i z budowanym wówczas polskim kościołem pw. Świętego Stanisława Biskupa.

W okresie międzywojennym dwanaście sióstr w pięciu grupach wyjechało z Polski do Brazylii. Ich liczba w tym czasie wzrosła do 115, a domów zakonnych do 21. Po drugiej wojnie światowej wyjechało zaś sześć zakonnic.

W 1966 r. kapituła generalna, obradująca w Warszawie, biorąc pod uwagę znaczny rozwój Zgromadzenia w Brazylii – 364 siostry i 61 domów zakonnych – podjęła decyzję o ich podziale na dwie prowincje. Od 1967 r. Rodzina Maryi w Brazylii ma dwie prowincje z domami centralnymi w Kurytybie i Erechim.

Działalność sióstr Rodziny Maryi w Brazylii

Zasadniczą domeną stuletniej pracy sióstr Rodziny Maryi w Brazylii była ich działalność oświatowa, która i dziś zajmuje pierwsze miejsce. Do szkół prowadzonych przez siostry od 1906 r. uczęszczały początkowo tylko polskie dzieci i nauka odbywała się wyłącznie w języku polskim. Od 1913 r. brazylijskie władze oświatowe wymagały nauki języka portugalskiego jako przedmiotu pod groźbą zamknięcia szkoły. W 1923 r. wydały nakaz uczenia portugalskiego i żądały od nauczycieli dyplomów brazylijskich. W 1938 r. całe szkolnictwo w Brazylii zostało znacjonalizowane, obowiązywał język nauczania portugalski, do szkół zakonnych uczęszczały wszystkie dzieci objęte powszechnym nauczaniem.

Wkład sióstr Rodziny Maryi w rozwój szkolnictwa polskiego na terenie Brazylii jest wysoko oceniany. Jako przykład warto przytoczyć informacje o szkole sióstr w Kurytybie. Otwarta w 1906 r., w wynajętym lokalu, mogła pomieścić jedynie sto dzieci. Po zbudowaniu w 1909 r. własnego domu, w którym znalazła pomieszczenie także polska szkoła, uczęszczało do niej w 1912 r. ponad 200, a w 1923 – 370 uczniów.

Każdego roku prasa polska zamieszczała informacje o szkołach prowadzonych przez te zakonnice. O jednej z placówek, z okazji zakończenia roku szkolnego w Kurytybie, pisała „Gazeta Polska”: „Wszyscy obecni przekonali się, jak wysoko pod względem wychowawczo-naukowym stoi ta szkoła, jak wzorowo wychowuje i kształci młode pokolenia na dzielnych synów Ojczyzny”. (1916, nr 91).

I dziś siostry łączą życie zakonne i pracę apostolską z pracą w szkolnictwie. Uczą w pięćdziesięciu szkołach różnego stopnia. Największe ich kolegia, w Campo Largo i Ponta Grossa, gromadzą przeszło 2 tys. uczniów. Przy wielu szkołach prowadzą internaty dla uczennic, a także dwa pensjonaty dla studentek, w Kurytybie i w stolicy kraju. Siostry w zasadzie pełnią stanowiska kierownicze i administracyjne, przyjmując do współpracy nauczycieli świeckich.

Od początku w zakres ich pracy wchodziła troska o kościół i chorych w parafii, bardzo często zamieszkujących z dala od ośrodków miejskich, niejednokrotnie w głębokim buszu. Siostry pracują w szpitalach, zakładach dla starców, w żłobkach i sierocińcach, w świetlicach dla dzieci ubogich i „dzieci ulicy”. Ponadto współpracują z duchowieństwem w kuriach biskupich i seminariach duchownych, pełniąc funkcje administracyjno-gospodarcze, a nawet pedagogiczno-wychowawcze.

Przy kościołach i kaplicach zakonnice prowadzą kursy przygotowawcze do sakramentów, organizacje młodzieżowe i liczne stowarzyszenia, a w niedziele w kościołach parafialnych i w kaplicach – katechezę dla tych dzieci, które w szkole nie mają lekcji religii. Siostry pracujące w szpitalach organizują spotkania ewangelizacyjne wśród chorych oraz personelu sanitarnego i pomocniczego.

Praca dla Polaków i więź z Polską

Na przestrzeni stuletniej działalności w Brazylii siostry Rodziny Maryi położyły duże zasługi na polu szkolnictwa polskiego, kultury narodowej i zachowania tradycji polskich, jak również kształtowania i wzbogacania kultury brazylijskiej.

S. Marta Józefowska, która dwadzieścia lat pracowała w Brazylii jako nauczycielka, zanotowała w swych wspomnieniach: „Często z dziećmi śpiewałam: «Choć na nowym my świecie żyjące pisklęta, o ojczystym miłym kraju, każde z nas pamięta. Polska krew w nas płynie, polskie serce bije, polska nasza mowa, choć w nowej krainie»” (M. Konopnicka). Z okazji polskich i brazylijskich uroczystości urządzała akademie, festyny, pochody, nawet w koloniach położonych w głębokim buszu.

Dziś Polacy zachowują wprawdzie świadomość narodową, akcentują przywiązanie do polskich tradycji, ale w większości – zwłaszcza młode pokolenie – mają duże poczucie przynależności do nowej ojczyzny. Znaczne ożywienie polskości nastąpiło po wyborze na Stolicę Apostolską Polaka, a także w związku z wizytami apostolskimi Jana Pawła II w Brazylii.

Siostry same podtrzymują polskość. Z ogólnej liczby członkiń Zgromadzenia – 70 proc. pochodzi z polskich rodzin. Znaczna ich część jeszcze dziś mówi po polsku, co stanowi ważny czynnik w kontaktach z Polską.

Siostry trwają na placówkach, gdzie są Polacy, i nie opuszczają ich nawet wtedy, gdy warunki życia są bardzo trudne. Pierwsze domy zakonnic, założone w ośrodkach polskich, istnieją do dziś, np. Orleans, Kurytyba, Murici, Dom Pedro, Santa Candida.

W 1972 r. telewizja brazylijska, chcąc przedstawić społeczeństwu zwyczaje polskie związane z Wielkanocą, wybrała dom sióstr Rodziny Maryi w Kurytybie. W Wielką Sobotę ekipa telewizyjna sfilmowała ceremonię poświęcenia pokarmów, której dokonał ks. Leopold Jarek, przy udziale sióstr całego domu.