Cicho! Mamo, nie przeszkadzaj!

- "Mamo, dlaczego on…" - "Nie wiem. Nie mam czasu!" Dziecko albo już nam… "emigruje", zasłuchane, zapatrzone w ekran telewizyjny, kinowy, staje się nieobecne - albo zaczyna pytać, prosi o pomoc. A jeśli nie, czy nie trzeba go sprowokować do zastanowienia? Jakaż cenna okazja, by mu tłumaczyć świat, zachowania ludzi - po prostu wychowywać, usamodzielniać, bo jeszcze pyta - niedługo przestanie…

"Cicho! Mamo, nie przeszkadzaj!" Ważniejsi będą rówieśnicy - nie dom a ulica. Będzie bezbronne wobec presji kinowego, telewizyjnego obrazu, a przez komputer wybierze się sam - już się wybrał, lepiej go obsługuje niż niejedni dorośli! - w bezkresne rejony światowej sieci informacji, obrazów, anonimowych kontaktów.

Nowa sytuacja wychowawcza

Zrobiono eksperyment: w scence filmowej nauczyciel wyjaśniał pewne zjawisko w przyrodzie. W następnej tłumaczył je, "wymądrzając się" chłopiec. "Kto miał rację?" - Dziecięca widownia prawie jednogłośnie wykrzyknęła: "Przemek, tak - Przemek!"

Zgódźmy się co do jednego: zaistniała n o w a s y t u a c j a w y c h o w a w c z a. Istnienie masowego przekazu - współkształtowanie człowieka przez nowoczesne środki przekazu, ich ciągły, dynamiczny rozwój, jest niezaprzeczalnym faktem. Już przed wiekami ludzie stanęli wobec zjawiska druku, potem radia, a zwłaszcza filmu, które zaczęło rewolucjonizować życie codzienne i właściwie nie przestaje być problemem i zadaniem wychowawczym. Słusznie w naszym wieku mówimy o "eksplozji informacyjnej".

Rodzice nie mogą tylko patrzeć

Poszerzyły się zadania wychowawcze rodziny, szkoły i Kościoła. Rodzice nie mogą biernie patrzeć, jak dzieci coraz bardziej się emancypują, same, bezbronne stają wobec potęgi oddziaływania przekazów, ich zdolności do zauroczenia. Nie wolno rodzicom rezygnować z ciągłego dialogu z własnymi dziećmi także na tematy, które podsuwa masowy przekaz.

"Dziwny jest ten świat..." - śpiewał Czesław Niemen. Tak! Opatrzność zrządziła, że zostaliśmy sprowokowani do myślenia i podejmowania dodatkowych zadań. To same dzieci sprawiają - a może pomagają? - że i dorośli muszą przestać biernie poddawać się presji świata wizualnego, jaki dla nas tworzą nadawcy.

Uczyć dialogu

Utrzymać swoją pozycję jako głównych, odpowiedzialnych wychowawców, nauczyć się umiejętnego dialogu w epoce, którą Kościół katolicki z taką ufnością i podziwem witał w Instrukcji duszpasterskiej "Zjednoczenie i postęp" (już w 1971 roku!): "Lud Boży idąc w pochodzie wieków, jest równocześnie nadawcą i odbiorcą. Spoglądając w przyszłość, ufnie i z gorącą miłością śledzi on zapowiedź rozpoczynającej się świetlistej epoki przekazu społecznego" (187).

Nie wszędzie zaraz zło

Cieszmy się razem z dziećmi, że żyjemy w tak ciekawym czasie osiągnięć człowieka. Z całym zaufaniem do człowieka i jego dzieł Kościół tamże wskazał na nowe potrzeby: "Zadaniem rodziców jest wychowanie samych siebie oraz swoich dzieci do zrozumienia wartości informacji i umiejętności wyboru przekazu". To wszystko napawa optymizmem: nie wszędzie zaraz zło, choć... jest. Byle z dzieł człowieka robić dobry użytek. Byle nawet zło dobrem zwyciężać.

Czy ktokolwiek wątpi w miłość rodzicielską, chęć dobrego wychowania własnego dziecka - członka narodu, daru Boga, który im powierzył i ma wobec niego swoje plany? - Tylko chcieć i zastanawiać się, jak to robić...

Bez potępień

Bać należy się mediacji tylko "restryktywnej", potępień bez umotywowania! Potrzebne jest aktywne "pośredniczenie" rodziców, dorosłych, by nasze dzieci nie były jedynie biernymi odbiorcami przekazów.

Rozmowa i ocena

Na czym ma polegać to pośredniczenie? - Rozmowa z dziećmi o programie czy to podczas jego emisji, czy po niej, okazjonalnie. I to aktywna mediacja, nie bez interpretacji, oceny zachowań postaci i przywołanych wydarzeń. Niestety, bywa, że samym rodzicom brak kryteriów oceny…

Uczyć refleksyjności

Wobec tego sami musimy być odbiorcami "aktywnymi" - myślącymi, refleksyjnymi. Hm, ciężka sprawa, skoro sami bywamy "dziećmi telewizyjnymi" - bezkrytycznymi, biernymi konsumentami produktów audiowizji, mimo że inne, kupowane konsumpcyjne produkty sprawdzamy: ich wartość, przydatność itp. Tak, popularny "masowy przekaz" jest swego rodzaju "towarem", łącznie z reklamami.

Współoglądać

Cenna, lecz trudna jest mediacja jako "współoglądanie", a może dać wiele pozytywnych efektów. W dialogu z młodszymi można ich wiele nauczyć, subtelnie podsunąć uwagi wychowawcze, prowokować do myślenia i krytycznego, samodzielnego odbioru, choć groźne byłoby narzucanie własnych antypatii, przewrażliwienia, czasem wynikających z braku zrozumienia medialnych wytworów ludzkiej inwencji i wyobraźni lub traktowanie na równi z dzieckiem imaginacji filmowych jako "realnych" obrazów życia.

Uczyć się interpretacji obrazów

Mamy pouczać dziecko, budzić refleksję. Nasze dzieci, jak my kiedyś, uczą się czytać i pisać, a także bywają zapoznawane z technikami mediów elektronicznych, z obsługą komputera.

To "wychowanie medialne" - trwały proces uczenia się umiejętności odbioru i interpretacji ukazanych obrazów, bowiem grozi nam i to, że psychologowie i artyści zaprzęgnięci do pracy w reklamie uczynią z nas konsumentów myślących, tak jak tego pragną producenci. Reklama, podobnie jak wiele innych form przekazu, zaczyna wpływać na nasz światopogląd i hierarchię wartości, zajmując miejsce tradycyjnie przypisywane sztuce i religii.

Pola minowe półinformacji

Każde medium, nie wyłączając Internetu, ma "pola minowe" dezinformacji, "półinformacji", a nawet fałszu. Te zaś, których treść jest nasycona emocjami, mogą mieć większą siłę przekonywania niż argumenty racjonalne.

Trzeba o tym wiedzieć i pamiętać, a zdolność "czytania-odbioru" winna rozwijać tak jednostka, jak i środowisko rodzinne. Nawet jeśli nauka ma trudności w precyzyjnym wskazaniu związków między przyczynami i skutkami, to wpływ mediów na nasze życie i życie naszych dzieci jest tak potężny, że każdy z nas winien czuć się odpowiedzialny za dokształcenie siebie samego i swoich dzieci, poznać działanie mediów na tyle, na ile to możliwe, by kontrolować ich wpływ, a nie być... przez nie manipulowanym.

Mury ignorancji

Problemy się mnożą, wpływy zazębiają. Sygnalizuje się efekty zafascynowania komputerem, grami elektronicznymi, niepokoi ograniczenie międzyosobowej komunikacji w rodzinie, wzmaganie się poczucia samotności i nastrojów stresowych. Dodajmy: "Nie było w telewizji, to widocznie nieważne", a tak bywa z wątkami religijnymi, konsekwentnie zanikającymi w myśleniu przeciętnego widza/słuchacza. Powstają "mury ignorancji", rozpowszechnia się sekularyzm.

A przecież korzystanie z mediów może właśnie pogłębiać więź rodzinną i ożywiać dialog rodzinny, jeśli zrównoważy się zainteresowanie mediami z innymi sprawami domowymi. Rozmowy mogą pomóc budować i rozwijać zagrożoną rodzinną wspólnotę wiary i miłości.

Józef Ratajczak

Pokłon trojga dzieci

Nie ma przy żłóbku

Trzech Króli.

Jest mała Ula

i pies małej Uli,

który z wrażenia

i strachu

do swojej pani się tuli.

- Dam pieska Jezuskowi,

niech Dziecię pilnuje i bawi (...)

Wszyscy się śmieją

i mówią:

- Bogu niech będzie chwała!

Zbyszek przyniósł tranzystor

wraz z całą przebojów

listą.

Co zagrać na chwałę Twoją?

Może dać solo,

a może

wolałoby Dziecię Boże

posłuchać orkiestry z chórem?

I już pokazuje

jak włączać

i jak nastawiać należy

całą aparaturę.

Uśmiecha się

Święta Rodzina

i palcem wskazuje niebo.

Anielska pieśń się zaczyna

I włączać niczego nie trzeba.

Lecz za muzykę

dziękuje

święta Maryja Dziewica

i z całej aparatury

serce małego Zbyszka

najbardziej Ją zachwyca.

A Staszek chce oddać

komputer,

ważniejszy

niż skarby Sezamu.

Niech weźmie

choć na minutę!

Tyle tu świetnych programów!

Dziękuje Rodzina,

tłumaczy,

że Dziecię w tę grę nie pogra.

Bóg inny Mu los przeznaczył

I dal Najwyższy

Program (...)

Józef Ratajczak,

Stajenka pełna dzieci,

Wrocław 1995