Ślub w kościele i jego skutki w prawie polskim

W art. 10 ust. 1 Konkordatu między Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską czytamy: "Od chwili zawarcia małżeństwo kanoniczne wywiera takie skutki, jakie pociąga za sobą zawarcie małżeństwa zgodnie z prawem polskim (...)". By mógł więc nastąpić skutek zawarcia małżeństwa cywilnego, niezbędne jest zawarcie małżeństwa kanonicznego, które tym samym stanowi bezwzględną przesłankę dla dokonania wpisu do akt stanu cywilnego.

Pod pojęciem małżeństwa kanonicznego należy rozumieć związek zawierany według formy kanonicznej, która obowiązuje wówczas, gdy przynajmniej jedna ze stron należy do Kościoła katolickiego. Małżeństwo zawarte według formy kanonicznej, nawet gdyby następnie okazało się w myśl prawa kanonicznego związkiem nieważnym, może wywołać takie skutki, jakie powoduje zawarcie małżeństwa na podstawie prawa polskiego.

Gdy nastąpiło zawarcie małżeństwa zgodnie z zasadami prawa kanonicznego, zasadniczo urzędnik stanu cywilnego powinien sporządzić akt małżeństwa. Mógłby jednak odmówić tej czynności, gdyby:

- nupturienci oboje lub jeden z nich nie posiadali zdolności do zawarcia małżeństwa cywilnego, a więc posiadali przeszkodę wynikającą z prawa polskiego;

- nie nastąpiło zgodne oświadczenie woli nupturientów dotyczące wywarcia skutków cywilnoprawnych ich małżeństwa kanonicznego;

- osoba odpowiedzialna nie poinformowała odpowiedniego urzędu stanu cywilnego o fakcie zawarcia małżeństwa według formy kanonicznej w wyznaczonym terminie.

Patrząc z perspektywy prawa kanonicznego, małżeństwo zawarte według formy kanonicznej zostało zawarte. Niemniej jednak jego skutki cywilne zależą jeszcze od spełnienia trzech powyższych przesłanek, które mają wpływ na sporządzenie aktu małżeństwa. Można więc powiedzieć, że wpis do akt stanu cywilnego małżeństwa kanonicznego ma charakter konstytutywny, a więc sprawiający zaistnienie skutków cywilnych wymienionego związku. Skutki cywilnoprawne małżeństwo kanoniczne osiąga w momencie dokonania wpisu, ale wpis ten wywołuje skutek wsteczny, tzn. skutki cywilnoprawne małżeństwa należy odnieść nie do dnia dokonania wpisu, ale do chwili zawarcia małżeństwa, czyli wyrażenia przez strony zgody małżeńskiej.

Stąd też, gdyby w ciągu pięciu dni od chwili zawarcia małżeństwa do poinformowania o tym fakcie urzędu stanu cywilnego jakaś osoba zawarła we wspomnianym urzędzie małżeństwo cywilne, byłoby ono w myśl prawa polskiego związkiem bigamicznym, a więc nieważnym. Gdyby natomiast, tuż po ślubie w kościele, przed dokonaniem stosownego wpisu w aktach stanu cywilnego, jeden z małżonków zmarł, akt małżeński należy sporządzić. Retroaktywność tego aktu, a wiec ważność od chwili zawarcia małżeństwa sprawi, że pozostały przy życiu współmałżonek ma pełne prawa wynikające z małżeństwa, a więc m.in. prawo do dziedziczenia.