Historia Kościoła w Bydgoszczy

Po nadaniu Bydgoszczy praw miejskich w 1346 roku (zwycięska wojna trzynastoletnia) miasto przeżywało okres szybkiego rozwoju. Pogłębiła się i poszerzyła lokalna eklezjosfera. W końcu XIV wieku w obrębie murów miejskich zbudowano drewniany kościół parafialny pod wezwaniem św. Mikołaja, który wkrótce spłonął. Świątynię odbudowano w latach 1466-1502 w stylu gotyckim pod wezwaniem św. Marcina i Mikołaja. Fara do lat 20. XX wieku stanowiła centrum jedynej parafii bydgoskiej. W mieście nad Brdą powstawały klasztory: karmelitów (1398 r.), bernardynów (1480 r.), klarysek (około 1615 r.), jezuitów (1617 r.). Wzniesione zostały kolejne świątynie: Wniebowzięcia NMP (karmelici), św. Jerzego (bernardyni), Św. Trójcy, Św. Ducha. W XVII wieku jezuici zbudowali barokowy kościół pod wezwaniem św. Ignacego Loyoli (zburzony w 1940 r.). Przy kościołach tworzyły się bractwa religijne, powstawały fundacje i kaplice.

Pomyślny rozwój miasta i lokalnego Kościoła przerwany został w następstwie wojen szwedzkich w XVII wieku i wojny północnej (1700-1721). Wkrótce Bydgoszcz znalazła się pod okupacją Królestwa Prus. Pod panowaniem tego państwa, z krótkimi przerwami, pozostawała przez 148 lat (1772-1920). Okupant kasował zakony i likwidował świątynie katolickie. W tym trudnym okresie fara pozostawała głównym ośrodkiem życia religijno-narodowego polskich mieszkańców miasta.

W styczniu 1920 roku Bydgoszcz powróciła do Rzeczypospolitej. Nastąpiła repolonizacja miasta. Głębokim przeobrażeniom uległa także struktura wyznaniowa mieszkańców. W przededniu II wojny światowej katolicy stanowili 91 procent ogółu mieszkańców Bydgoszczy.

Głębokim przeobrażeniom struktury społecznej i wyznaniowej bydgoszczan towarzyszyły istotne zmiany w organizacji miejscowego Kościoła. Jedyna istniejąca w Bydgoszczy parafia farna nie mogła już dalej należycie wypełniać funkcji duszpasterskich. Stąd w 1920 roku władze kościelne utworzyły w tym mieście cztery okręgi duszpasterskie, a w 1924 roku erygowały cztery parafie. W 1933 roku powstała kolejna parafia pod wezwaniem Św. Antoniego z Padwy. W przededniu II wojny światowej w 140-tysięcznej Bydgoszczy było sześć kościołów parafialnych, dwa kościoły sukursalne, jeden kościół garnizonowy, dwie kaplice publiczne i dwanaście kaplic półpublicznych. Opiekę duszpasterską sprawowało w nich 52 kapłanów świeckich i zakonnych. Od 1921 roku funkcjonowały dwa dekanaty: bydgoski miejski i podmiejski. Cechą charakterystyczną wspólnot parafialnych było rozwinięte życie organizacyjne.

Aktywne życie parafii przerwał najazd Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku. Okupant poddał eksterminacji tysiące polskich mieszkańców i całe instytucje. Spośród 50 duchownych katolickich śmierć poniosło 17 (34 procent). Mimo ogromnych trudności Kościół bydgoski prowadził działalność duszpasterską i trwał przy bydgoszczanach.

Po II wojnie światowej Kościół znalazł się w trudnej rzeczywistości. Władze komunistyczne prowadziły mniej lub bardziej otwartą walkę z Kościołem. Ten ostatni, w niezwykle trudnych warunkach, realizował swoją misję. W rozwijającej się przestrzennie i ludnościowo Bydgoszczy erygowano nowe parafie i prowadzono w nich ożywioną działalność duszpasterską. Tylko w 1946 roku utworzono kolejnych 6 parafii. Wkrótce więc po zakończeniu wojny w Bydgoszczy działało już 12 parafii, które dysponowały 11 kościołami i zrzeszały ponad 142 tys. wiernych, tj. około 96 procent ogółu mieszkańców.

W okresie PRL-u Kościół bydgoski mimo rozlicznych trudności zdołał umocnić swoją strukturę. U schyłku tego okresu działały cztery dekanaty, które obejmowały 39 parafii. W latach 1970-1990 zbudowano w mieście czternaście świątyń. W celu wspierania wspólnych dla całego miasta inicjatyw duszpasterskich Prymas Polski powołał w 1982 roku wikariusza biskupiego w Bydgoszczy, którym został bp Jan Nowak (godność tę pełnił do 1996 roku).

Po przełomie 1989 roku nastąpił dalszy rozwój Kościoła w Bydgoszczy. W 1993 roku Metropolita Gnieźnieński Abp Henryk J. Muszyński erygował przy kościele farnym Kapitułę Bydgoską pw. Matki Boskiej Pięknej Miłości - Matki Kościoła. Jednocześnie podniósł farę do rangi kolegiaty. Papież Jan Paweł II, przebywając w Bydgoszczy w 1999 roku, podniósł tę świątynię do godności konkatedry. Nieco wcześniej bullą z maja 1997 roku nadał zasłużonej dla Kościoła świątyni parafialnej pod wezwaniem św. Wincentego ? Paulo prawa i przywileje bazyliki mniejszej.

Pogłębione omówienie działalności Kościoła bydgoskiego przekracza ramy tego szkicu. W każdym razie decyzja Papieża dotycząca utworzenia diecezji ze stolicą w Bydgoszczy to dobitny wyraz uznania wiekopomnych zasług lokalnego Kościoła i wielkie zobowiązujące wyróżnienie.