Drewniane dziedzictwo...

Ochrona budownictwa drewnianego w Polsce, w tym budownictwa sakralnego, jest jednym z priorytetów Ministerstwa Kultury i Służby Ochrony Zabytków. Podejmowane są więc różne formy działań ratowniczych niszczejących drewnianych dóbr kultury, m.in. w postaci wieloletniego programu krajowego, obejmującego 258 zabytków budownictwa drewnianego - z czego 61 procent stanowią kościoły. Dofinansowaniem prac konserwatorskich i opiniowaniem projektów zajmuje się również Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych, opracowujący materiały dotyczące zabezpieczenia przeciwpożarowego i antywłamaniowego zabytków drewnianych. Duża rola w ochronie zabytków przypada terenowej Służbie Ochrony Zabytków, a także służbie kościelnej.

"Opiekuńczy program"

Obecnie w Polsce działają trzy programy ochrony zabytków. Pod ich opieką znalazły się: zabytki drewniane, romańskie oraz tzw. "najcenniejsze zabytki". - Pod opieką Służby Ochrony Zabytków znajdują się obiekty wpisane do rejestru zabytków, czyli blisko 2 tysiące budowli sakralnych - mówi główny specjalista Departamentu Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury Zbigniew Maj. Jeśli rozumieć, że opieka polega na konstruowaniu programów ochrony konserwatorskiej, to w krajowym programie konserwacji zabytków drewnianych (sporządzonym na podstawie materiałów przekazanych przez wojewódzkich konserwatorów zabytków) znalazło się 158 najcenniejszych obiektów sakralnych. Opieka polega jednak również na przekazywaniu dotacji na prace konserwatorskie przy zabytkach. W roku 2003 na prace te przyznano środki dla 27 budowli sakralnych, w wysokości ponad 5,5 mln zł.

Niszczeją z braku środków

Mimo prowadzonego przez terenowe służby konserwatorskie monitoringu stanu zachowania drewnianych obiektów, określenie, ile naprawdę kościołów niszczeje, jest niemożliwe. Ich stan uzależniony jest od wielu czynników: ekonomicznych, jak i społecznych. W ogólnej ocenie stwierdza się, że stan zabytków w Polsce jest bardzo zróżnicowany - sytuację taką odnieść należy do wszystkich kategorii zabytków. Przede wszystkim niszczeją obiekty opuszczone lub zdesakralizowane. Dzieje się to zazwyczaj na skutek budowy w bezpośrednim otoczeniu kościoła drewnianego nowej murowanej świątyni. Częściej jednak przyczyną zaniedbania jest brak dostatecznych środków na bieżące utrzymanie. W jeszcze gorszej sytuacji są świątynie mniejszości wyznaniowych (np. kościoły poewangelickie na tzw. ziemiach odzyskanych lub cerkwie na terenach wschodnich).

Przeprowadzona przez NIK kontrola działalności Służby Ochrony Zabytków w latach 2000-2003 wykazała liczne nieprawidłowości, do jakich doszło w czasie prowadzenia prac konserwatorskich. Sytuacja ta związana była przede wszystkim ze zmniejszeniem wydatków liczonych łącznie z puli ministra kultury i 13 objętych kontrolą wojewódzkich oddziałów SOZ. Wydatki zmniejszyły się z 61,2 mln zł w 2000 r. do 55,6 mln zł w 2001 roku. W ocenie NIK w czterech oddziałach wojewódzkich SOZ nieprawidłowości dotyczyły zlecania zadań jednostkom niezaliczanym do sektora finansów publicznych, ponadto zlecano opracowania dokumentacyjne "w okolicznościach o charakterze korupcyjnym".

Za nieprawidłowości często winni są właściciele zabytkowych budynków, którzy bez zezwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków prowadzą prace przy obiektach, w efekcie czego zabytki tracą swój cenny wizerunek. Ponadto, jak ujawnia raport NIK, nagminne są fakty kierowania robotami budowlanymi i sprawowania nadzoru inwestorskiego przy budowlach zabytkowych przez osoby nieuprawnione.

Nowa ustawa - nowe szanse

Zgodnie z obowiązującym prawem, należyte utrzymanie zabytkowego obiektu należy do podstawowych obowiązków właściciela-użytkownika. Wynika to z zapisu "starej" Ustawy o ochronie dóbr kultury, a mówi też o tym "nowa" Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (uchwalona 23 lipca br., a obowiązująca od 17 listopada br.). Nowa ustawa wykorzystuje wszystkie poprzednie rozwiązania, które sprawdziły się w dotychczasowej praktyce. Nowe rozwiązania mają pozwolić na prowadzenie przez służby konserwatorskie skutecznych działań w odniesieniu zarówno do poszczególnych zabytków, jak i ochrony np. zabytkowych wartości krajobrazu kulturowego oraz wartości niematerialnych. Również projekt budżetu na rok 2004 napawa lekkim optymizmem - zgodnie z jego założeniami więcej środków dostanie kultura.

"Drewno" na liście UNESCO

Najwyższej rangi formą ochrony zbytków jest Lista Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego UNESCO. Ze strony polskiej nad jej poszerzaniem i włączaniem do niej zabytków z terenów Polski czuwa Krajowy Komitet Dziedzictwa Kulturalnego UNESCO oraz Ministerstwo Kultury. W ostatnim czasie na listę wpisano dwa zespoły drewnianego budownictwa sakralnego. W 2001 roku XVII-wieczne ewangelickie Kościoły Pokoju w Świdnicy i Jaworze, a w lipcu br. sześć kościołów drewnianych z terenu Małopolski i Podkarpacia (kościoły w: Binarowej, Dębnie, Lipnicy Murowanej i Sękowej - woj. małopolskie oraz Haczowie i Bliznem - woj. podkarpackie). Są to unikatowe na skalę europejską zabytki architektury drewnianej, a ich wpis na listę wymagał trwających kilka lat zabiegów i przygotowań.

Decyzja o wpisaniu, która zapadła w lipcu br. podczas 27. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO w Paryżu - drewnianych kościołów na Listę UNESCO stwarza nowe szanse dla tych obiektów. Strona polska, nie poprzestając na tym, przygotowuje nowe projekty. Podkarpacka Służba Ochrony Zabytków, ściśle współpracując ze swymi odpowiednikami na Słowacji (Koszyce) i Ukrainie (Lwów) w zakresie ratowania budownictwa drewnianego na terenach przygranicznych, przygotowuje projekt transgranicznego wniosku o wpisanie na Listę UNESCO zespołu drewnianych cerkwi z rejonu Bieszczad.

Mimo jednak wszystkich starań mających na celu ratowanie "drewnianego" dziedzictwa narodowego, najważniejszą rzeczą wydaje się być kształtowanie "pozytywnej" świadomości wobec drewnianych kościołów, kultywowanie wielowiekowych tradycji tego budownictwa, sięgającego początków chrześcijaństwa na polskich ziemiach, a także utożsamianie się z wartościami kulturowymi, artystycznymi i społecznymi zabytku. Rolą tą obarczone są nie tylko miejscowe władze, czy organizacje społeczne zajmujące się ochroną dziedzictwa kulturowego, ale przede wszystkim społeczności lokalne, których obowiązkiem jest dbałość o żywe pomniki własnej historii i tradycji.