Sumienie świata

Pius X przeczuwał ogromną tragedię wojen światowych i robił wszystko, aby zapobiec wojnie w 1914 r.

Za pontyfikatu Pawła VI Sobór Watykański II jednoznacznie określił stosunek Kościoła do wojny.

W zatrzymaniu operacji zbrojnej w Iraku nie pomógł kardynał Pio Laghi, który osobiście starał się wpłynąć na Prezydenta George'a Busha, nie pomogły liczne przecież misje kardynała Etchegaraya, nie pomogły rozmowy samego Papieża z głowami wielu państw.

Po irackiej inwazji na Kuwejt w 1990 roku sytuacja wydawała się znacznie bardziej przejrzysta i Amerykanie występujący w obronie najechanego Kuwejtu mogli liczyć na bardziej jednoznaczne poparcie światowej opinii publicznej. Przed kilkunastu laty Watykan również dokładał wszelkich starań dyplomatycznych, aby do owego konfliktu nie dopuścić. Jan Paweł II telefonicznie kontaktował się wówczas z ojcem obecnego prezydenta - George'em Bushem - Seniorem i apelował o powściągliwość. Podkreślał też, że zbrojna interwencja nie rozwiąże konfliktu.

Kościół, któremu Ziemia Święta jest szczególnie bliska, stara się przekonać światowe mocarstwa do usunięcia przyczyn, które z Bliskiego Wschodu czynią wciąż najbardziej zapalny punkt świata.

W obu powyższych wypadkach nie udało się zapobiec konfliktom zbrojnym, ale na pewno zabiegi Stolicy Apostolskiej nie pozostały nie zauważone. Można też postawić tezę, że wpływ Kościoła na politykę światową wcale nie maleje, tylko rośnie. Od zakończenia II wojny światowej liczba państw, z którymi Watykan utrzymuje stosunki dyplomatyczne, wzrosła prawie o sto pięćdziesiąt. Kościół jest również naturalnym sprzymierzeńcem ONZ w zabiegach o światowy pokój.

Totalitaryzm nadal żywy

Wiek poprzedni, który zrodził mechanizmy totalitarne stawiające sobie za cel niszczenie całych narodów, nie pozostawił nam wątpliwości co do kierunku, w którym powinien rozwijać się świat. Nadal nie możemy jednak powiedzieć, że totalitaryzm należy do przeszłości. Znajdziemy go, w szczególnie zwyrodniałej formie, w Korei Północnej i w nieco łagodniejszej w Iraku (chociaż moglibyśmy wyliczać dalej). Obydwa reżymy za nic mają życie swoich obywateli i tak jak w Korei Północnej ludzie masowo umierają z głodu, tak Saddam Husajn nie zawahał się krótko po objęciu władzy wydać bezsensownej wojny Iranowi. Konflikt trwał 8 lat i pochłonął w sumie 2 miliony ofiar. Po jego zakończeniu obie strony ogłosiły wzajemne zwycięstwo, chociaż granice nie drgnęły nawet na metr. Krótko potem Saddam zaatakował znacznie mniejszy Kuwejt, co doprowadziło do pierwszej amerykańskiej interwencji w tym regionie. Mordowanie gazem bojowym buntujących się obywateli własnego państwa i rozstrzeliwanie tych, którzy zbyt łatwo poddali się wrogowi, skłania do porównania Saddama chociażby z samym Stalinem. Żeby zrozumieć motywację Irakijczyków, nie można wykluczyć także elementu terroru wewnętrznego i bogatej w doświadczenia ubiegłego wieku, jakże skutecznej, propagandy. Premier Rosji, który woli takie "incydenty" uważać za wewnętrzne sprawy danego kraju, wolałby zapewne i za taki uważać swój problem w Czeczeni. Państwa najgłośniej krytykujące koalicję zgromadzoną wokół USA często posługują się argumentem "ekonomicznym". Wcześniej jednak i Rosja, i Francja, mimo obowiązującego wciąż embarga nałożonego przez ONZ, zagwarantowały sobie dalekowzroczne kontrakty na wydobycie ropy naftowej, uznając tym samym zbrodnicze rządy Husajna.

Z drugiej strony, jesteśmy świadkami militarnego pojedynku Dawida z Goliatem. Najpotężniejsza armia świata wraz z sojusznikami wkroczyła na teren co najwyżej lokalnej potęgi. Los tej wojny wydaje się z góry przesądzony, choć historia dowiodła, że niejedno mocarstwo spotykały w takich przypadkach "niemiłe niespodzianki".

W Karcie Narodów Zjednoczonych widnieje zapis - "Wszyscy członkowie będą się powstrzymywać w relacjach międzynarodowych od zastraszania z użyciem siły lub od jej użycia przeciw integralności terytorialnej lub niezależności politycznej innego państwa. (...) Jedynie Rada Bezpieczeństwa może zdecydować, czy pewne okoliczności stanowią zagrożenie dla pokoju na świecie. Lecz i w takim przypadku Rada Bezpieczeństwa nie może traktować interwencji zbrojnej jako jedynego narzędzia, które ma do dyspozycji".

Zwolennicy wojny podnoszą argument, że Saddam i tak nie przestrzega rezolucji ONZ, a liczni komentatorzy przyznają, że ONZ wielokrotnie nie potrafiło skutecznie zablokować tragicznych w skutkach konfliktów.

My, jako obywatele Polski, Europy i świata powinniśmy rozważyć te argumenty, zanim staniemy po którejkolwiek stronie.

Z Watykanu taka konkretna wskazówka nie padła. Jan Paweł II nie rozsądzał racji stron konfliktu, ponieważ ich argumenty z punktu widzenia nauki Kościoła są drugorzędne. Kościół wzywa do budowania świata pokoju, a każda kolejna wojna jedynie nas od niego oddala. Papież jednoznacznie określa wojnę jako klęskę całej ludzkości i dla katolika powinno być to przesłanie dość jednoznaczne.

Kardynał Poupard, przewodniczący Papieskiej Rady Kultury w wywiadzie dla włoskiego dziennika "Il Messaggero" udzielonego we wrześniu 2002 roku mówił, że "musimy zrobić wszystko, co w naszej mocy, aby uniknąć wojny".

Podkreślał również, że konieczność walki z międzynarodowym terroryzmem nie oznacza, że "zło uda się zwalczyć złem" i że według tradycyjnej nauki Kościoła uciekanie się do wojny jest usprawiedliwione dla celów obronnych, w przypadku wyczerpania wszystkich możliwych środków pokojowego zażegnania konfliktu. Chodzi o rozwiązanie skrajne, którego lekkomyślnie nie wolno stosować.

Czarny wiek XX

Głos Jana Pawła II, chociaż donośny jak nigdy dotąd, nie był jedynym papieskim protestem przeciwko wojnie. Praktycznie cały tragiczny wiek XX znaczą apele, encykliki i przemówienia, nawołujące do opanowania kolejnych przywódców prowadzących do konfrontacji na polu walki.

- Bałkany będą tylko początkiem wielkiego światowego pożaru, którego nie powstrzymam, a jedyne co mogę zrobić, to mu się przeciwstawić - zwierzał się św. Pius X brazylijskiemu ambasadorowi przy Stolicy Apostolskiej na rok przed wybuchem I wojny światowej. Tuż po wybuchu wojny wezwał wiernych na całym świecie o modlitwę o dar pokoju "dla przywódców narodów". Zdaniem wielu, jego nagła śmierć w kilka tygodni po wybuchu wojny była wywołana ciężkim przeżywaniem tej tragedii.

Jego następca Benedykt XV nazwał toczącą się wojnę "samobójstwem narodów europejskich". Pierwsza encyklika papieża Benedykta XV - "Ad beatissimi Apostolorum" ogłoszona w listopadzie 1914 roku była gorącym apelem o pokój. Była także krytyką narodów, szczycących się wielką kulturą, które walczą straszliwymi środkami nowoczesnej techniki, chcąc w najbardziej oszukany i okrutny sposób zniszczyć swoich przeciwników. W trakcie wojny papież wygłosił wiele apeli i za pomocą swoich przedstawicieli przeprowadził wiele tajnych misji dyplomatycznych zabiegających o pokój. W roku 1917 zaproponował plan pokojowy, który Niemcy odrzuciły.

Pius XII w przeddzień napaści Hitlera na Polskę zamierzał udać się do Berlina i Warszawy z misją ostatniej szansy. Mimo że nie udało mu się tego zrealizować, zwrócił się z wezwaniem o pokój do wszystkich uwikłanych w ten konflikt krajów. Doświadczenie II wojny światowej przerosło wszelką ludzką miarę, a po dziś dzień nie brakuje krytyków zarzucających Piusowi XII zbytnią ugodowość wobec władz faszystowskich i milczenie wobec holocaustu. Świadkowie tamtych wydarzeń przekazali również drugi obraz - Piusa XII przeżywającego ogromny pasterski dramat.

Odpowiedzią Jana XXIII na kryzys kubański była ogłoszona w 1963 roku encyklika "Pacem In Terris", która zawierała katolicką naukę o pokoju i prawach człowieka. Encyklika o tyle szczególna, że papież po raz pierwszy skierował swoje słowa nie tylko do wiernych Kościoła katolickiego, ale "do wszystkich ludzi dobrej woli". Zaapelował o zaprzestanie prób z bronią jądrową, wyścigu zbrojeń, powszechne rozbrojenie i uznanie praw człowieka.

Paweł VI w 1965 roku wygłosił przemówienie na forum ONZ, w którym nawoływał o pokój w Wietnamie. Rok później, w encyklice "Christi Marii wezwał jeszcze raz do zakończenia wojny w Indochinach i zaprzestania bombardowań, które nazwał "niechrześcijańskimi i nieludzkimi".

Koniec wojen sprawiedliwych

Jan Paweł II jawi nam się jako wyjątkowo zdecydowany obrońca pokoju od samego początku swojego pontyfikatu. Podczas odwiedzin Hiroszimy powiedział, że "pod koniec XX wieku nie ma już miejsca na wojnę sprawiedliwą".

Jednoznacznie potępił też pierwszą wojnę w Zatoce Perskiej i bombardowania w Serbii. W obu tych przypadkach interwencje uzasadniano potrzebą ukarania jawnych agresorów i mówiono o obronie koniecznej.

Ojciec Święty powtarzał w takich sytuacjach opinię z 1991 roku, że wojna zawsze jest awanturnictwem i nie rozwiązuje problemów politycznych, a najbardziej z jej powodu cierpi ludność cywilna.

Sobór Watykański II jednoznacznie potępił okrucieństwo wojny i starał się, "ukazując prawdziwą i najszlachetniejszą ideę pokoju, kierować do chrześcijan gorące wezwanie, aby z pomocą Chrystusa, Twórcy pokoju, współpracowali ze wszystkimi nad utrwalaniem pokoju między ludźmi w sprawiedliwości i miłości, a także by przygotowywali środki służące pokojowi". Nie wojnie.

Od Ojca Świętego nie usłyszeliśmy, po czyjej stronie leży racja w obecnym konflikcie. Usłyszeliśmy za to, że racja całej ludzkości leży na pewno w innym miejscu.