Wszystko może stać się modlitwą

Po krótkim kazaniu do dzieci w naszym jezuickim kościele w Kopenhadze próbuję przejść do kazania dla dorosłych uczestników liturgii. Jednak zazwyczaj grzeczne dzieci mają dzisiaj inny plan. Mimo wysiłków nie jestem w stanie powiedzieć nic – dzieciaki wyjątkowo dają mi w kość. Zirytowany, w końcu poddaję się i mówię, że czas na wyznanie wiary. Kazania nie było.

Po mszy, ku mojemu zdumieniu, nikt nie ma do mnie pretensji. Wszyscy z uśmiechem powtarzają: „Przynajmniej wiesz teraz, przez co my musimy czasem przejść na mszy, nie mówiąc już o tym, co dzieje się w domu”. Mają rację – żyję w duchowym luksusie, mam czas na modlitwę.

„Cokolwiek uczyniliście jednemu z tych najmniejszych”

Często słyszę pytanie, jak mam się modlić, kiedy moje małe dziecko płacze na mszy, albo kiedy muszę biec za dwulatkiem do prezbiterium, bo wyciąga kwiatki z wazonu – a to wszystko pod czujnym i krytycznym spojrzeniem starszych wiernych, którym to oczywiście przeszkadza. Kiedyś miałem czas na medytację we wspólnocie akademickiej. Odkąd urodziły się dzieci, prawie się nie modlę, moje życie duchowe nie istnieje. Kiedyś mogłem pojechać na rekolekcje w milczeniu, teraz mnie nie stać, mam na utrzymaniu rodzinę. Po urodzeniu piątego dziecka dałam za wygraną z różańcem – teraz cieszę się, jeśli nie zapomnę odmówić jednego „Zdrowaś”.

To oczywiście nie tylko problemy młodych rodziców. To też ból ludzi starszych, którzy nie mają siły pójść do kościoła, bo nie ma komu ich tam zabrać, odizolowanych z powodu niepełnosprawności, bez dostępu do księdza, do mszy, do wspólnoty.

Czy życie takie, jakie jest, wystarczy? Czy moja codzienność może być przestrzenią spotkania z Bogiem?

To samo pytanie, tylko w innej formie, stawia Ewangelia czytana dwa tygodnie temu w niedzielę (Mt 10,37–42). Po radykalnych słowach o krzyżu i utracie życia dla Chrystusa Jezus schodzi nagle na sam dół skali: mówi o kubku wody podanym spragnionemu i zapewnia, że taki gest nie pozostanie bez nagrody.

To zderzenie jest znaczące. Po najwyższych żądaniach wiary przychodzi najmniejszy możliwy gest – jakby Jezus chciał powiedzieć: nie martw się, że nie stać cię na wielkie rzeczy, i nie martw się, że twoje życie duchowe skurczyło się dziś do jednego westchnienia w biegu za dzieckiem. Królestwo Boże buduje się głównie z tego, co małe.

Określenie „jeden z tych najmniejszych” nie jest przypadkowe – wraca w opisie sądu ostatecznego, gdzie los człowieka rozstrzyga troska o głodnego, spragnionego, obcego, nagiego, chorego, uwięzionego. Uderza reakcja sprawiedliwych – nie mówią: „zrobiliśmy to dla Ciebie”, tylko pytają zdziwieni, kiedy właściwie Go takim widzieli. Nie działali ze świadomością służenia Bogu – po prostu odpowiadali na potrzebę konkretnego człowieka. Kubek wody i uczynki miłosierdzia z tej przypowieści to dwie strony tej samej prawdy: Bóg ukrywa się w potrzebie drugiego człowieka skuteczniej, niż ukrywałby się w niejednym mistycznym przeżyciu.

Głód nadzwyczajności

Żyjemy w kulturze, która lubi wielkość, i to przenika także życie duchowe. Coraz częściej spotykam narcystyczną duchowość – ciche przekonanie, że jestem powołany do czegoś szczególnego, że moja historia z Bogiem musi być bardziej dramatyczna niż innych.

Tymczasem większość świętych przeżyła życie zwyczajnie. Karmelitanka z Lisieux nie doświadczyła wizji – zostawiła „małą drogę” wierności w drobiazgach: uśmiechu do siostry, której nie lubiła, cierpliwości, milczeniu tam, gdzie chciała się bronić. Nic z tego nie trafiłoby dziś na religijny profil w mediach społecznościowych – a jednak to z takich drobiazgów buduje się prawdziwa świętość. Nie musisz być wyjątkowy, żeby być blisko Boga. Wystarczy być wierny w tym, co masz przed sobą dzisiaj do zrobienia.

Inna pokusa to szukanie w wierze przede wszystkim tego, co niezwykłe – znaków, uzdrowień, mocnych przeżyć. Bóg naprawdę działa nadzwyczajnie, ale problem zaczyna się subtelnie, gdy szukam już nie Boga, tylko doświadczenia Boga, a wiarę oceniam ilością emocji, jakich mi dostarcza. Tradycja nazywa to duchową pożądliwością – pragnieniem, które z zewnątrz wygląda na gorliwość, a w środku jest skupione na sobie.

Jezus w kazaniu na górze trzykrotnie przestrzega, by jałmużny, modlitwy i postu nie czynić na pokaz – bo Ojciec, który widzi w ukryciu, odda nagrodę. To pytanie warto sobie zadawać regularnie: kim jestem, kiedy nikt na mnie nie patrzy? Wielu z nas ma wersję siebie na użytek wspólnoty i wersję siebie za zamkniętymi drzwiami, sam na sam ze zmęczeniem i zwątpieniem. To właśnie w tej drugiej, nieoglądanej przez nikogo, rozgrywa się prawdziwe życie duchowe.

Skróty zamiast procesu

Trzecia, może najbardziej współczesna pokusa, to natychmiastowość. Zamiast powolnej, niewidocznej współpracy z łaską budujemy „duchową personę” – wizerunek człowieka pobożnego i poprawnego. Problem w tym, że persona to fasada, a za fasadą zwykle nic się nie zmienia.

To, co nieprzepracowane, nie znika – zostaje wyparte w cień: niewiara, brak poczucia wartości, wątpliwości, brak zaufania Bogu. Na froncie pojawia się wtedy jedno z kilku zjawisk: infantylizm religijny, fałszywa pokora będąca ucieczką przed sobą, fundamentalizm dający złudną pewność tam, gdzie wiara wymaga zaufania w niepewności, a czasem religijny nacjonalizm czy kontrolowanie innych przez religijność – gdy własna niepewność zostaje przykryta potrzebą, by inni podporządkowali się mojej wersji prawdy.

Duchowość bez procesu nie jest dojrzała – jest tylko dobrze wyreżyserowanym projektem. Rozpoznać to w sobie nie jest łatwo, bo z zewnątrz wszystko może wyglądać poprawnie. Pytanie, które nieustannie warto sobie zadawać: czy to, co pokazuję na zewnątrz, zgadza się z tym, co dzieje się we mnie, gdy nikt nie patrzy?

Pułapka wspólnot i charyzmatów

To właśnie na pytanie – czy moja codzienność, taka, jaka jest, może być przestrzenią spotkania z Bogiem – odpowiada duchowość ignacjańska: tak, pod warunkiem że przestaniemy szukać Boga w rzeczywistości wyidealizowanej, jaką „powinna być”, wyreżyserowana według naszych oczekiwań, a zaczniemy szukać Go we wszystkich rzeczach, w tej konkretnej, zwyczajnej, czasem chaotycznej rzeczywistości, w której faktycznie żyjemy. Zamiast czekać na coś spektakularnego, uczymy się dostrzegać Boga w rozmowie z sąsiadem, w cierpliwości wobec dziecka, w codziennej pracy, w której nie ma nic bohaterskiego. Mistyka codzienności to nie przeżywanie niezwykłych stanów, tylko przeżywanie zwyczajnych chwil z Bogiem i zanurzonych w Bogu.

Wspólnoty, grupy modlitewne, rekolekcje, charyzmatyczne uwielbienie bywają prawdziwym darem – miejscem, gdzie wiara ożywa. Kryje się w nich jednak pułapka: jeśli za jedyny uznawany język wiary uznajemy właśnie te formy – wyjazd, spotkanie grupy, wieczór uwielbienia, ciszę rekolekcyjną – to rodzice i osoby starsze, o których była mowa na początku, automatycznie wypadają poza nawias duchowego życia. A to nieprawda, i to bardzo krzywdząca nieprawda.

Modlitwa matki, która zdąży powiedzieć tylko jedno „Zdrowaś” w trakcie przewijania dziecka, zanim zaśnie z wyczerpania, albo westchnienie ojca rozładowującego zmywarkę po północy, są równie prawdziwe – może nawet bardziej – niż niejedno emocjonujące doświadczenie na rekolekcjach. Bo nic w nich nie jest na pokaz, nawet przed samym sobą. Na tym właśnie polega tytułowa intuicja: wszystko, naprawdę wszystko, może stać się modlitwą – zmywanie naczyń, przewijanie, bieganie za dzieckiem, cicha bezsilność osoby starszej czekającej, aż ktoś ją odwiedzi.

Kiedy rozczarowanie staje się łaską

Prędzej czy później w naszym życiu wewnętrznym przychodzi rozczarowanie – Bogiem, który nie działa tak, jak sobie wyobrażaliśmy, sobą, gdy mimo wysiłków wciąż jesteśmy słabi, czasem Kościołem w jego ludzkiej, kruchej stronie.

To bolesne, ale nie musi być katastrofą. Często obnaża po prostu fałszywy obraz Boga, którego sobie zbudowaliśmy – Boga na nasze usługi, gwaranta sukcesu. Kiedy ten obraz pęka, zaczyna się coś głębszego: nawrócenie mniej oparte na własnym wysiłku, bardziej na przyjęciu miłosierdzia. To wejście na drogę duchowości procesu, a nie projektu. Projekt ma plan i termin; proces wymaga cierpliwości wobec własnego tempa i zgody, że część drogi przejdzie się w ciemności. Każde rozczarowanie, przyjęte uczciwie, jest na tej drodze kolejnym krokiem, nie porażką.

Własna słabość i grzeszność, przyjęte uczciwie, uczą pokory skuteczniej niż niejedna praktyka duchowa. Nie chodzi tu o upokorzenie – wstyd, poniżenie – lecz o „u-pokornienie”: uczciwe stanięcie w prawdzie o sobie wobec Boga, który tę prawdę zna i mimo niej kocha. Upokorzenie zamyka człowieka w sobie. U-pokornienie otwiera go na łaskę.

Gdy pobożność zajmuje miejsce Boga

Duchowość zredukowana wyłącznie do pobożności – praktyk, form, bycia „osobą religijną” – prędzej czy później zaczyna żyć własnym życiem i prowadzić już nie do Boga, tylko do obrony własnego wizerunku człowieka wierzącego. To subtelne bałwochwalstwo: czczę już nie Boga, tylko własną religijność.

Zdradza ją kruchość wobec krytyki i potrzeba, by inni potwierdzali moją duchową kondycję. Wyjściem nie jest jeszcze więcej praktyk, tylko droga miłosierdzia – przyjmowanego i okazywanego. Miłosierdzie, w odróżnieniu od pobożności, zawsze zakłada uznanie własnego ubóstwa; nie da się go przyjąć z pozycji kogoś, kto ma się dobrze. Dlatego droga miłosierdzia u-pokarnia i dlatego jest bezpieczniejsza niż sama pobożność – nie da się jej zamienić w pomnik samego siebie.

„Panie, moje serce się nie pyszni” – zaczyna się psalm 131, opisując duszę wyciszoną jak dziecko przy matce, bez pretensji do wielkości. A psalm 40 dodaje: „Ja zaś jestem ubogi i nędzny, ale Pan troszczy się o mnie”. Nie „jestem wielki, więc Bóg mnie zauważa”, ale odwrotnie – właśnie w małości Bóg działa najpełniej. To ten sam ruch, co w Ewangelii o kubku wody: nagroda czeka nie na spektakularne czyny, lecz na wierność w małym.

Thomas Merton napisał kiedyś, że nic tak nie szkodzi życiu duchowemu, jak sukces – zdanie paradoksalne w kulturze, która stawia sukces na piedestale, także ten duchowy, mierzony gorliwością czy widocznym zaangażowaniem. A jednak to właśnie sukces bywa ostatnią przeszkodą, bo utwierdza nas w przekonaniu, że poradzimy sobie sami i nie potrzebujemy już tak bardzo miłosierdzia.

Kubek wody podany spragnionemu nie buduje niczyjej reputacji świętości. Nikt go pewnie nie zapamięta – a jednak, jak zapewnia Jezus, taki gest nie pozostaje bez nagrody. Może więc warto zadać sobie dziś jedno pytanie zamiast kolejnego wielkiego postanowienia: jaki mały, zwyczajny gest mogę dziś uczynić moją modlitwą?