Konsystorz bez łatwych odpowiedzi

Zbliżający się konsystorz Leona XIV miał być — według pierwszych zapowiedzi — miejscem poważnej rozmowy o sytuacji międzynarodowej, encyklice papieża Magnifica humanitas i wdrażaniu synodu. W tym porządku szczególne miejsce zajmował temat pokoju oraz drażliwe zdanie z encykliki, że teoria wojny sprawiedliwej, zbyt często przywoływana jako uzasadnienie przemocy, jest dziś „przestarzała”. Po ujawnieniu szczegółowego harmonogramu pojawia się pytanie, czy najbardziej zapalny punkt nie został przesunięty z centrum agendy na jej obrzeża. Według przecieków nie przewidziano osobnej debaty poświęconej teorii wojny sprawiedliwej, a zamiast niej kardynałowie mają omawiać szerszy fragment piątego rozdziału Magnifica humanitas: „Kultura potęgi i cywilizacja miłości”, zwłaszcza paragrafy 182–192, dotyczące wojny, polaryzacji, przemocy, technologii i dróg budowania pokoju.

Nie konsystorz kreacyjny, lecz konsultacyjny

Czerwcowy konsystorz nie będzie konsystorzem kreacyjnym, papież nie ogłosi nowych kardynałów, nie zmieni matematyki przyszłego konklawe. To będzie drugi nadzwyczajny konsystorz tego pontyfikatu, czyli spotkanie kardynałów o charakterze konsultacyjnym. To ważny sygnał. Leon XIV od początku pokazuje, że chce przywrócić Kolegium Kardynalskiemu funkcję doradczą, a nie tylko elektorską. Po latach, w których wielu kardynałów znało się słabo i spotykało głównie przy wyjątkowych okazjach, papież próbuje uczynić z konsystorza realne ciało słuchania.

Stawką jest więc styl rządzenia. Leon XIV zdaje się rozumieć, że Kościołem powszechnym nie da się kierować wyłącznie przez centrum administracyjne, choć ono pozostaje konieczne. Rzym potrzebuje informacji, ale jeszcze bardziej potrzebuje interpretacji, zwłaszcza z miejsc zapalnych. W takim sensie konsystorz jest testem kolegialności praktykowanej przy stole, w ograniczonym czasie, w obecności papieża, wobec tematów, które dzielą nie tylko świat, ale także sam Kościół.

Wojna sprawiedliwa: temat obecny przez nieobecność

Najciekawsze napięcie dotyczy teorii wojny sprawiedliwej. Magnifica humanitas nie jest dokumentem pacyfistycznym w prostym sensie. Leon XIV nie neguje prawa do samoobrony i nie mówi narodowi napadniętemu, że ma moralny obowiązek biernie przyjąć przemoc. Nie usuwa z katolickiej tradycji kryteriów rozeznawania użycia siły: proporcjonalności, rozróżnienia między żołnierzami i cywilami, ostateczności, prawej intencji, realnej szansy powodzenia czy legalnej władzy. A jednak przesuwa akcent. Jego pytanie brzmi: co dzieje się z doktryną, która miała ograniczać wojnę, jeśli staje się językiem usprawiedliwiania niemal każdej wojny? Co zostaje z moralnych kryteriów, gdy polityka, media i technologia produkują gotowe narracje o konieczności przemocy? To pytania po ludzku bolesne, zwłaszcza dla Kościołów żyjących blisko wojny. Z polskiej perspektywy nie jest ono abstrakcyjne. Po agresji Rosji na Ukrainę trudno mówić o pokoju językiem oderwanym od prawa ofiary do obrony. Jeszcze trudniej zgodzić się na moralny szantaż, w którym wezwanie do pokoju miałoby oznaczać zgodę na zwycięstwo agresora. Ale równie niebezpieczny jest drugi błąd: uznanie, że sama słuszność sprawy zwalnia z troski o język i moralne granice.

Leon XIV zdaje się iść właśnie po tej wąskiej krawędzi, chcąc rozbroić łatwość, z jaką ludzie władzy i mediów przemieniają wojnę w coś nieuniknionego, czystego, technicznego, niemal higienicznego. Jeżeli więc osobna debata o teorii wojny sprawiedliwej rzeczywiście zniknęła z harmonogramu, nie oznacza to, że zniknął problem. Przeciwnie: stał się jeszcze bardziej znaczący. Temat obecny przez nieobecność bywa w Watykanie najgłośniejszy.

Synodalność po fazie entuzjazmu

Ostatni blok obrad ma dotyczyć wdrażania synodu. To może brzmieć jak najmniej dramatyczny punkt programu, ale w rzeczywistości jest jednym z najważniejszych. Synodalność weszła już w Kościele w fazę poentuzjastyczną, kiedy nie wystarczy mówić, że trzeba słuchać. Trzeba pokazać, kto słucha, kogo słucha, po co słucha i co z tego wynika. Tu również Leon XIV zdaje się korygować dziedzictwo Franciszka bez odrzucania. Zostaje ono wystawione na próbę instytucjonalną. Synodalność nie może być jedynie atmosferą, hasłem albo metodą konsultacji bez konsekwencji. Jeśli ma być stylem Kościoła, musi umieć łączyć rozmowę z decyzją, wrażliwość z doktryną, lokalne doświadczenia z jednością wiary, a misyjność z formą instytucjonalną. Papież wie, że synodalność budzi nadzieje i lęki, dla jednych będąc szansą na odnowę Kościoła, który zbyt często mówił z góry i nie słuchał ran swoich wiernych, ale dla innych jest słowem podejrzanym, kojarzonym z rozmyciem doktryny, parlamentaryzacją wiary albo przenoszeniem na Kościół kategorii liberalnej demokracji. Czerwcowy konsystorz może nie rozstrzygnie tego sporu, ale pokaże, czy Leon XIV potrafi nadać synodalności bardziej precyzyjny kształt.

Polski głos w Rzymie

Dla polskiego Kościoła ten konsystorz ma znaczenie szczególne. Polscy kardynałowie jadą do Rzymu z doświadczeniem kraju, który żyje blisko wojny, a równocześnie przechodzi głęboką przemianę religijną. Polska wnosi do tej rozmowy pamięć Jana Pawła II, tradycję myślenia o pokoju i prawach narodów, doświadczenie solidarności z Ukrainą, ale także trudne pytanie o język Kościoła w społeczeństwie coraz mniej podatnym na autorytet instytucjonalny.

To nie jest już czas, w którym polski głos w Rzymie działał siłą samego symbolu. Dziś musi działać jakością rozeznania, bo nostalgia nie wystarczy. Odwołanie do wielkiej przeszłości również nie wystarczy. Jeśli polscy kardynałowie mają wnieść coś istotnego, to właśnie zdolność połączenia realizmu politycznego z moralną ostrożnością; prawa do obrony z odrzuceniem kultury wojny; wierności doktrynie z uczciwym namysłem nad tym, dlaczego wielu ludzi przestało ufać językowi Kościoła. To jest zadanie trudniejsze niż powtarzanie znanych formuł, ale dlatego potrzebne i co ciekawe, oczekiwane.

Papież procedury czy papież decyzji?

Najważniejsze pytanie już po czerwcowym konsystorzu będzie brzmiało: czy Leon XIV używa procesu, by dojść do decyzji, czy też proces stanie się sposobem odkładania decyzji? To rozróżnienie jest kluczowe. Kolegialność może być narzędziem odważnego rządzenia, ale może też stać się formą instytucjonalnej ostrożności. Synodalność może poszerzać odpowiedzialność, ale może też rozmywać autorstwo; a sam konsystorz może być miejscem prawdziwego rozeznania, ale może też być eleganckim rytuałem konsultacji. I przyznać trzeba, że na razie Leon XIV pokazuje raczej pierwszy kierunek. Chce słuchać, ale słuchanie traktuje jako element rządzenia, nie jako jego zamiennik i w tym sensie jego pontyfikat zaczyna rysować się jako próba połączenia synodalności z rzymską powagą, procesu z decyzją, słuchania z doktrynalnym ciężarem. 

Czerwcowy konsystorz nie przyniesie zapewne wielkiego dokumentu i nie zakończy sporu o wojnę sprawiedliwą. Może jednak pokazać coś ważniejszego: czy Kościół pod przewodnictwem Leona XIV potrafi rozmawiać o najtrudniejszych sprawach bez ucieczki w slogan, ideologię albo ciszę.