W odnowionym starym kinie

Pamiętam z dzieciństwa niedzielne emisje programu Stanisława Janickiego „W starym kinie”. To było moje pierwsze spotkanie z filmami niemymi, z pierwszymi dźwiękowymi, z polskim kinem dwudziestolecia międzywojennego. Adolf Dymsza, Eugeniusz Bodo, Pola Negri. Dzisiaj filmy z tamtego okresu można zobaczyć jedynie podczas pokazów specjalnych organizowanych przez kina studyjne. Już niedługo, bo w drugiej połowie 2013 r., wybrane  filmy powstałe w tym okresie mają zostać zdigitalizowane i udostępnione za darmo w internecie, dzięki koncepcji domeny publicznej. Do domeny publicznej według europejskiego prawa należą dzieła, co do których wygasły już prawa autorskie. Mogą one zostać udostępnione za darmo członkom Unii Europejskiej jako wspólne dziedzictwo. Na portalu www.europeana.eu dostępnych jest już ponad 20 mln dokumentów, książek, obrazów, zdjęć i innych dzieł. Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona pod adresem www.polona.pl upublicznia ponad 35 tys. dzieł. Teraz przyszedł czas na cyfryzację polskich filmów, które powstały przed II wojną światową.

Ratunek dla taśmy

Digitalizacją filmów zajmuje się Filmoteka Narodowa i powołany w tym celu projekt „Nitrofilm” finansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Sama digitalizacja nie jest aż tak czasochłonna, jednak wiele filmów z tego okresu jest uszkodzonych. Niektóre mają niemal 100 lat, były wiele razy eksploatowane, no i przechowywane w fatalnych warunkach. Ich konserwacja, a w niektórych przypadkach rekonstrukcja wymaga jednak wiele pracy. Cyfrowo zabezpieczone zostaną 43 filmy, w tym trzy będą całkowicie zrekonstruowane. Taśma filmowa Nitro, jakiej używano przed II wojną swiatową, jest bardzo nietrwała. Upływ czasu jest dla niej wyjątkowo niekorzystny, powstają wciąż nowe ubytki i tego procesu właściwie nie da się powstrzymać. Ratunkiem jest właśnie digitalizacja, czyli zapis każdej klatki taśmy filmowej w formie informacji cyfrowej. Każda klatka zostaje zapisana w postaci odrębnego pliku, staje się jakby osobnym zdjęciem. Gdyby skopiować film po prostu na nową taśmę filmową, przeniosłyby się na nią wszystkie ubytki i „brudy” z oryginału. Zresztą i tak projekt zakłada przeniesienie każdego z 43 wytypowanych filmów na niepalną taśmę filmową 35 mm. Jednak nośnik cyfrowy umożliwia nie tylko zatrzymanie procesu rozkładu, ale i rekonstrukcję uszkodzonych fragmentów. Dzisiejsze technologie cyfrowe są tak zaawansowane, że potrafią oddać charakterystyczny obraz taśmy filmowej z jej głębią i miękkością. Dzięki temu możliwe jest tworzenie kopii w różnych formatach i szerokie udostępnienie filmu bez naruszenia oryginalnej taśmy.

Pola Negri bez rysy

W tym procesie ważna jest konserwacja starych filmów. Istotna jest temperatura i wilgotność powietrza pomieszczenia, w której taśmy są przechowywane; odpowiednie warunki mogą zatrzymać proces niszczenia na kilkanaście lat. Niektóre uszkodzenia i zabrudzenia można usunąć ręcznie, bezpośrednio z taśmy. Jednak wiele uszkodzeń możliwych jest do zlikwidowania tylko za pomocą technologii cyfrowej.

Trzy filmy z klasyki przedwojennego kina: Pan Tadeusz, Mania. Historia pracownicy fabryki papierosów oraz Zew morza będą pierwszymi profesjonalnie zrekonstruowanymi filmami przedwojennymi w zasobach Filmoteki Narodowej. Taśmy z tymi filmami przetrwały w bardzo złym stanie technicznym. Zniekształcenia i zanieczyszczenia będą usuwane klatka po klatce. Pierwszy film został już zrekonstruowany, a jego uroczysty pokaz odbył się 4 września 2011 r. To Mania z Polą Negri z 1918 r., który przez wiele lat uważany był za bezpowrotnie zaginiony. W 2006 r. Filmoteka Narodowa odkupiła go od czeskiego kolekcjonera. Dzięki zaawansowanej technologii udało się film uratować. Mania to właściwie film niemiecki węgierskiego reżysera, lecz ważny dla polskiej kultury ze względu na odtwórczynię głównej roli: Apolonię Chałupiec, czyli Polę Negri. Nad 87 tysiącami klatek przez kilka miesięcy pracowali specjaliści, najpierw czyszcząc je ręcznie, potem skanując i pracując znów nad każdą klatką oddzielnie. Sprzęt używany w tym procesie jest pierwszym tego typu w Polsce i jednym z trzech na świecie! Teraz w ramach projektu „Nitrofilm” rekonstruowany jest z benedyktyńską cierpliwością Pan Tadeusz z 1928 r. Zachowały się trzy kopie tego filmu, wszystkie częściowo zniszczone. Na szczęście fragmenty, których brakuje w jednej kopii, zachowały się w drugiej.

Na portalu Nitrofilm.pl można poznać tajniki ratowania starych filmów i porównać wersję filmu przed i po obróbce cyfrowej. Co więcej, każdy zainteresowany polskim filmem przedwojennym znajdzie tu bazę filmów, ich opisy, fotosy i niemal 600 biogramów kina tamtego okresu. To jedyna strona internetowa z tak bogatymi i sprawdzonymi przez filmografów informacjami o przedwojennym polskim kinie.