O jakich rodzajach odpustów możemy mówić i czym się one charakteryzują?

Aktualnie w Kościele katolickim mamy dwa rodzaje odpustów: zupełne i częściowe. Zasadniczą różnicę między nimi podaje Prawodawca kościelny, stwierdzając, że: odpust jest cząstkowy albo zupełny, zależnie od tego, czy uwalnia od kary doczesnej należnej za grzechy w części lub całości (KPK, kan. 993).

Odpust zupełny polega na całkowitym darowaniu wszystkich kar doczesnych należnych za grzechy zgładzone już co do winy. Można powiedzieć, że osoba, która uzyskała odpust zupełny, jest w danym momencie w takim stanie jak tuż po chrzcie św., a więc gdyby zmarła, poszłaby wprost do nieba. Paweł VI zdecydowanie ograniczył możliwość zyskania odpustów zupełnych, chcąc zmobilizować wiernych, by bardziej je doceniali oraz starali się o właściwą dyspozycję przy ich uzyskiwaniu. Aby to było możliwe, potrzeba również pewnego czasu na właściwe przygotowanie się do uzyskania odpustu zupełnego. W związku z tym jest możliwość uzyskania tylko jednego odpustu zupełnego dziennie (por. ID, nr 6). Istnieje jednak wyjątek od tej zasady, zachodzi on w niebezpieczeństwie śmierci. Wtedy istnieje możliwość, iż wierny może zyskać po raz drugi w tym samym dniu odpust zupełny. Może dokonać się to za pośrednictwem kapłana, który udzieliłby umierającemu sakramentu chorych i błogosławieństwa apostolskiego z odpustem zupełnym, albo, gdy nie ma kapłana, czyni to sam Kościół wobec odpowiednio dysponowanego wiernego. Jednak wierny dostępuje tego odpustu, jeśli w ciągu swojego życia regularnie się modlił (por. ID, nr 18).

Odpust częściowy natomiast uwalnia jedynie od części kary doczesnej należnej za grzechy odpuszczone uprzednio co do winy za nie. W tym miejscu nasuwa się pytanie, od jakiej części kary? W nr. 5. Enchiridion indulgenciarum czytamy, że: wierny, który z przynajmniej skruszonym sercem wypełnia czynność obdarzoną odpustem częściowym, zyskuje za pośrednictwem Kościoła takie odpuszczenie kary doczesnej, jakiego już dostąpił na mocy samej czynności. W związku z tym, czyn, z którym jest związany odpust częściowy, posiada podwójną wartość: jedna płynie z samego czynu, druga natomiast już jako odpust zostaje przydzielona ze skarbca Kościoła. Obie te wartości są równe względem siebie i zarazem zmienne w tym sensie, że zależą od mniejszej lub większej wartości nadprzyrodzonej wykonanego czynu. Odpust cząstkowy podwaja wartość czynu zadośćuczynnego. Stąd też część darowanej kary zależy od nadprzyrodzonej wartości wykonanego czynu. Prócz tego należy zwrócić uwagę na jeszcze jeden istotny element, a mianowicie wewnętrzną dyspozycję wiernego zdobywającego odpust, bardzo ważne jest jego głębokie zaangażowanie się w każdy dobry czyn, szczególnie ten, do którego dołączony jest odpust.

Wielkość pozasakramentalnego darowania kary zależy od wartości wykonanego czynu i od stopnia gorliwości spełniającego dany czyn. Poza tym, by można mówić o zadośćuczynieniu, obok gorliwości i nadprzyrodzoności, dane dzieło musi jeszcze mieć znamiona pewnej uciążliwości, która cechuje każdą karę.

W odróżnieniu od odpustu zupełnego, który można uzyskać jeden raz w ciągu dnia, z wyjątkiem odpustu zupełnego uzyskiwanego w obliczu śmierci, odpust częściowy może być zyskiwany wielokrotnie w ciągu dnia, jeśli w konkretnym wypadku nie postanowiono czegoś innego (por. ID, nr 5).