Religia słowa Bożego

Po zakończeniu lektury przeznaczonego na dany dzień urywka Ewangelii znów słychać słowa, które sprawiają wrażenie informacji:  „Oto Słowo Pańskie”. Jednak o. Knabit nazwał to sformułowanie „wezwaniem”. „Chodzi tu specjalnie o Chrystusa, który jest Panem, ku chwale Boga Ojca (Flp 2, 11), a do którego w szczególności odnoszą się cztery Ewangelie, dlatego odpowiedź wiernych brzmi: «Chwała Tobie, Chryste»” – wyjaśnił. Zarówno wspomniane „wezwanie”, jak i nasza odpowiedź, podkreślają fakt, że Ewangelia to słowa samego Jezusa. Jezusa, który jest Synem Bożym. Treść czterech Ewangelii to też słowo Boże, jednak, jak wyjaśnia Ogólne wprowadzenie do Mszału rzymskiego, czytanie Ewangelii stanowi szczyt liturgii słowa. „Sama liturgia poucza nas, że należy je otaczać najwyższym szacunkiem, wyróżnia bowiem Ewangelię spośród innych czytań specjalnymi oznakami czci” – dodaje.

W sensie najbardziej pierwotnym

Każdy uczestnik Eucharystii, słuchając czytań mszalnych, może wyciągnąć zgodny z prawdą wniosek, że Pismo Święte jest słowem Bożym. Jednak termin ten nie ogranicza się tylko do Biblii. Karl Rahner SJ i Herbert Vorgrimler, autorzy Małego słownika teologicznego, wyjaśnili w nim, że „w sensie najbardziej pierwotnym i wynikającym z istoty rzeczy, oraz w sensie najbardziej przenośnym i dotyczącym nas samych Słowo Boże oznacza Logos, drugą Osobę Trójcy Świętej”.

Jeśli komuś w tym momencie rodzi się skojarzenie z Prologiem Ewangelii według św. Jana, podąża dobrą ścieżką. W opublikowanej 30 września 2010 r. posynodalnej adhortacji apostolskiej Benedykta XVI Verbum Domini o Słowie Bożym w życiu i misji Kościoła papież początek tej księgi Nowego Testamentu wskazał jako „przewodnika” i tekst, który „zawiera syntezę całej wiary chrześcijańskiej”.

Benedykt XVI napisał, że „Logos wskazuje pierwotnie na Słowo odwieczne, czyli na Jednorodzonego Syna, zrodzonego przez Ojca przed wszystkimi wiekami i współistotnego z Nim: Słowo było u Boga, Słowo było Bogiem. Ale to samo Słowo, jak twierdzi św. Jan, «stało się ciałem» (J 1, 14), toteż Jezus Chrystus, narodzony z Maryi Panny, jest rzeczywiście Słowem Bożym, które stało się współistotne z nami”. Papież jednoznacznie stwierdził, że wyrażenie „Słowo Boże” wskazuje tu na osobę Jezusa Chrystusa, odwiecznego Syna Ojca, który stał się człowiekiem. „Ponadto, skoro w centrum Bożego Objawienia jest wydarzenie Chrystusa, to należy uznać również, że samo stworzenie, liber naturae, zasadniczo także jest częścią tej symfonii na wiele głosów, w której wyraża się jedyne Słowo”.

Wszystko to pozwala zrozumieć

Papież przypomniał też, że zgodnie z naszą wiarą Bóg przekazywał swoje słowo w dziejach zbawienia, Jego głos było słychać, mocą swego Ducha „mówił przez proroków”. Benedykt XVI tłumaczył, że w związku z tym słowo Boże wyraża się w ciągu całych dziejów zbawienia, a w pełni w tajemnicy wcielenia, śmierci i zmartwychwstania Syna Bożego.

Ale Benedykt XVI wskazał, że również słowem Bożym jest przepowiadanie apostołów, posłusznych poleceniu zmartwychwstałego Jezusa: „Idźcie na cały świat i głoście Ewangelię wszelkiemu stworzeniu!” (Mk 16, 15). „A więc słowo Boże jest przekazywane w żywej Tradycji Kościoła” – zauważył.

Dopiero na końcu wspomnianej adhortacji papież stwierdził, że słowem Bożym, poświadczonym i natchnionym przez Boga, są święte Pisma – Stary i Nowy Testament. „Wszystko to pozwala nam zrozumieć, dlaczego w Kościele otaczamy wielką czcią święte Pisma, chociaż wiara chrześcijańska nie jest «religią Księgi»: chrześcijaństwo jest «religią ‘słowa’ Bożego», nie «słowa spisanego i milczącego, ale Słowa Wcielonego i żywego»” – zaznaczył Benedykt XVI.

Uczyć wiernych odróżniania

Wniosek z powyższych ustaleń wydaje się oczywisty i papież w swojej adhortacji przyznał, iż wyciągnęli go ojcowie synodalni. „Mamy do czynienia z analogicznym użyciem wyrażenia «słowo Boże», czego powinniśmy być świadomi. Trzeba zatem więcej uczyć wiernych odróżniania jego różnych znaczeń i zrozumienia jego jednolitego sensu” – zapisał Benedykt XVI. Ponadto wskazał, że również z punktu widzenia teologicznego konieczne jest zgłębianie definicji różnych znaczeń tego sformułowania, „aby lepiej uwidoczniła się jedność planu Bożego i centralne w nim miejsce osoby Chrystusa”.

Na wieloznaczność pojęcia „słowo Boże” zwrócił też uwagę kard. Carlo Maria Martini w tekście opublikowanym w Polsce w roku 2012 w czasopiśmie „Żywe Słowo”. Specjalista w dziedzinie egzegezy Pisma Świętego i arcybiskup metropolita Mediolanu w latach 1979–2002 przekonywał: „Okazuje się, że określenie słowo Boże stosowane jest nie tylko wobec wypowiedzi proroków, Chrystusa czy apostołów, uważanych za Jego specjalnych posłańców. W Nowym Testamencie słowo Boże to również nauczanie chrześcijańskie; to słowo, przy pomocy którego w Kościele głosi się i oznajmia prawdy wiary albo też oddaje się cześć Bogu i odpowiada na Jego misterium”.

Ma dopomagać pełnemu zrozumieniu

To bardzo ważne spostrzeżenie zmarłego w 2012 roku biblisty. W polskich kościołach, a także w katolickich mediach w Polsce raz po raz można usłyszeć lub przeczytać, że „słowo Boże wygłosi” albo „słowo Boże skierował do nas” ten czy inny biskup, prezbiter, diakon, a niejednokrotnie podobne sformułowania używane są w odniesieniu do konferencji wygłaszanych przez osoby świeckie. U niektórych wiernych rodzą się w związku z używaniem takich określeń wątpliwości, zwłaszcza w sytuacjach, w których treść wystąpienia nie ma związku z tekstami biblijnymi, a ma na przykład wymowę polityczną. Stąd pojawiają się głosy, aby unikać cytowanych wyżej zwrotów, natomiast mocno podkreślać, że homilie są komentarzem i interpretacją słowa Bożego, usłyszanego podczas czytań mszalnych, a nie nim samym.

We wspomnianej już adhortacji Verbum Domini Benedykt XVI przyznał, że poprzedzający jej wydanie Synod Biskupów poświęcił tematowi homilii wiele uwagi. Przytoczył też własne słowa z adhortacji apostolskiej Sacramentum caritatis: „Ze względu na wagę słowa Bożego, rodzi się konieczność poprawienia jakości homilii. Jest ona bowiem «częścią czynności liturgicznej»; ma za zadanie dopomagać pełnemu zrozumieniu oraz oddziaływaniu słowa Bożego na życie wiernych”. Dodał, że homilia uaktualnia przesłanie Pisma Świętego, ażeby wierni mogli odkryć obecność i skuteczność słowa Bożego w swoim codziennym życiu.