Katolicki kryminał

Herkules Poirot w Ameryce

Podobnie jest z centralną postacią serii. To ekscentryczny detektyw Benoit Blanc, którego nietypowy sposób bycia, charakterystyczny akcent i przenikliwa inteligencja stanowią znak rozpoznawczy całego cyklu. Blanc nie jest typowym śledczym polegającym wyłącznie na dowodach materialnych – równie ważne są dla niego obserwacje ludzkich zachowań, sprzeczności w zeznaniach oraz psychologia postaci. Dzięki temu śledztwa w serii Na noże mają wymiar nie tylko kryminalny, ale również społeczny i obyczajowy.

Filmy z tej serii wyróżniają się starannie skonstruowanymi scenariuszami, w których każdy bohater ma coś do ukrycia, a prawda odsłaniana jest stopniowo. Twórcy bawią się konwencją „kto zabił?”, często prowadząc widza na manowce i zmuszając go do aktywnego udziału w rozwiązywaniu zagadki. Ważnym elementem jest także satyra. Poprzez relacje między bohaterami seria komentuje takie tematy jak władza, pieniądze, status społeczny czy hipokryzja elit.

I cóż zastanie współczesny Poirot w Ameryce XXI wieku? Rozkład, namiętności, intrygi zupełnie takie same jak przed wiekiem, tylko w innym otoczeniu, innych realiach politycznych, z nowoczesnymi technologiami i coraz śmielej nazywanymi traumami. Nie zmieni się jedno: często człowiek im bardziej ucieka od popełnionego błędu, tym bardziej plącze się w śmiertelnej pułapce, niczym mucha złapana w sieć pająka.

Parafia na skraju miasta

Miejsce akcji: Nowy Jork. Tylko to nie to jedno z największych miast Ameryki, Wielkie Jabłko, centrum biznesu, a nazwa stanu, który ciągnie się od wybrzeża Atlantyku po jeziora Ontario i Erie. Także tam są miejsca „zapomniane przez Boga”, choć pewnie w tym kontekście lepiej byłoby powiedzieć: „gdzie diabeł mówi dobranoc”.

Młody ksiądz Jud (Josh O’Connor wciela się w tę rolę mistrzowsko) trafia na parafię do takiego miejsca – niby to za karę, a trochę dlatego, że po niejasnej sprzeczce duchownego z diakonem nie do końca było wiadomo, co z nim zrobić. No tak, zachował się jak bokser, a nie przedstawiciel stanu duchownego, ale już nie nam oceniać, kto zaczął i czy kościelna polityka kadrowa działa tak samo pod każdą szerokością geograficzną. Odniosłem wrażenie, że biskup dał Judowi ten wikariat trochę jako zadanie, bo do końca nie wiedział, kim jest i co dzieje się do końca z prałatem Wicksem, tamtejszym plebanem.

Ewidentnie w takie miejsca biskup zaglądał nieczęsto, tym bardziej że wielebny Wicks uchodził za ekscentryka i faceta prosto z mostu mówiącego, co się mu nie podoba w Kościele. A do współczesnego Kościoła ma wiele uwag, podobnie zresztą do współczesnego świata, jak i do swoich parafian. Lubi je wygłaszać na ambonie, nierzadko wskazując palcem i wymieniając z nazwiska konkretne osoby, oczywiście z intencją, by wezwać je do nawrócenia (nie jest to rozwiązanie zagadki, kto zabił, więc zdradzę tajemnicę – przeciwskutecznie).

Z parafią związanych jest kilka rodzin, które osobowość i praktyki duszpasterskie Wicksa tolerują, a nawet bardzo aprobują. Drżą jednak przed tym, by na jaw nie wyszły ich grzeszki – karcący palec prałata skierowany zostałby wtedy w ich stronę. Bezkompromisowość, uznawanie świata za do szczętu zły, a Kościoła za instytucję, która sprzeniewierzyła się „tradycji” i nauczaniu moralnemu, szczególnie w Ameryce wpisuje się w pewien polityczny kontekst, oględnie mówiąc sprzyjający obecnemu gospodarzowi Białego Domu. Tę postawę księdza wykorzystuje jeden z parafian, wrzucający kazania Wicksa do sieci, co przysparza mu wielu fanów. Do tego parafią rządzi właściwie, zwłaszcza od strony ekonomicznej, Martha, a w trójkę, wraz z ogrodnikiem, skrywają oni mroczną tajemnicę parafii.

Czy zatem prałat Wicks mógł mieć wrogów? Tak. Czy wzbudzał strach? Tak. Czy miał przyjaciół? Nie. To idealny kandydat na ofiarę i tak się dzieje. W Wielki Piątek, po wejściu do wnęki w ścianie, by odsunąć się na moment adoracji krzyża, pada trupem, choć nie wiadomo, kto zadał śmiertelny cios – wydaje się, że w tej sytuacji było to fizycznie niemożliwe. Wtedy zjawia się detektyw Blanc i śledztwo nabiera rumieńców.

Winy sprzed lat

A teraz, by przypadkiem nie zdradzić najważniejszej tajemnicy każdego kryminału, zwrócę się do innej tematyki filmu Żywy czy martwy. Ktoś mógłby powiedzieć, że katolicyzm jest w nim tylko sztafażem, efektowną scenerią, w której dzieją się wydarzenia. Nic bardziej mylnego, Rian Johnson – zakładam, że świadomie – dzięki umieszczeniu akcji w katolickiej parafii zwraca uwagę na kilka istotnych koncepcji obecnych w Kościele, o których czasami zapominamy.

Jedną z nich jest na przykład kwestia winy i kary. Skruszony wielebny Jud, w swym momentami zbyt skrupulatnym poczuciu winy, szuka raczej miłosierdzia. Z kolei proboszcz Wicks jest pewny swojej racji o tym, że to sprawiedliwość wypali niczym w ogniu grzech i jego skutki. W kluczowych momentach filmu ks. Jud ściska krzyż, wpatruje się w niego, pokazuje go, w nim szuka pociechy. Prałat chowa się, nie stawia czoła problemom, próbuje zbudować alternatywny świat, w którym będzie mógł się schronić. Przy okazji wychodzą na jaw nieprzebaczone winy, nieprzepracowane traumy, które kładą się cieniem niemal na całej społeczności. Jest to taka sieć zależności i strachu, milczącego przyzwolenia na przemoc, że potrzeba by wielkiej miłości, żeby móc ją rozwikłać, a mówiąc konkretniej – zbawić, uratować.

Od razu zapowiadam: skandalu miłości księdza i kobiety nie będzie. Będzie za to prawda, która stopniowo odsłaniana, będzie uzdrawiać relacje między ludźmi. Pojawi się także wcale niezły przyczynek do wyjaśnienia nauki o Zmartwychwstaniu… Szkoda tylko, że ta katecheza przyszła na parafię dopiero po wielkopiątkowej zbrodni. Po tym dniu jednak zawsze pojawia się nadzieja.