Węgierska bomba wybuchła 4 listopada. Tego dnia cyfrowy portal nyitottaktak.hu (po polsku: otwarte akta) opublikował prawie 60 tys. nazwisk osób zarejestrowanych do 1989 roku jako tajni współpracownicy komunistycznych służb bezpieczeństwa. Na węgierskiej „liście Wildsteina” są, rzecz jasna, nazwiska osób znanych i szanowanych, nie tylko w przeszłości. Wiele z nich pełni i dzisiaj różne odpowiedzialne funkcje polityczne lub społeczne. Stąd atmosfera skandalu, podobna do tej, którą pamiętamy z naszego podwórka.
Na liście znalazło się też około 300 duchownych Kościołów katolickiego i reformowanego. To nieco mniej niż 10 proc. wszystkich duchownych działających w czasach komunizmu. Ten odsetek odpowiada, w przybliżeniu, ujawnionemu znacznie wcześniej udziałowi donosicieli, czy też osób wplątanych w ubecką intrygę, wśród polskich księży katolickich. Na poziomie refleksji socjologicznej nie ma tu więc zaskoczenia. Emocje pojawiają się, gdy zaczyna być mowa o konkretnych nazwiskach.
Biała i czarna strona listy
Zawartość „karty numer 6” upubliczniona została w rocznicę antykomunistycznego powstania 1956 roku. Data ta pozostaje krwawym wspomnieniem węgierskiej historii, gdyż tamten niepodległościowy zryw niebawem zmiażdżyły na ulicach Budapesztu sowieckie czołgi, a represje dosięgły setek tysięcy ludzi. Jednocześnie węgierska jesień, paradoksalnie, była w tym kraju końcem stalinowskiego terroru. „Gulaszowy socjalizm”, jak do 1989 roku nazywano miejscową, nieco łagodniejszą odmianę ustroju bloku państw wasalnych względem ZSRR, pozostał jednak systemem represyjnym dla wszystkich myślących „nie po linii”, czyli także dla duchowieństwa. Po 1956 roku księży już nie rozstrzeliwano i masowo nie więziono, lecz poddano nękającemu systemowi kontroli. Dość porównać liczby: z 3,6 tys. księży katolickich na początku rządów komunistycznych, ich liczba zmalała do 2,6 tys. w momencie końca reżimu.
Czy węgierska lista konfidentów jest wiarygodna? Nie do końca. Jej krytycy zwracają uwagę na fakt, że część akt personalnych współpracowników bezpieki została – podobnie jak w Polsce – zniszczona w momencie upadku „czerwonej” władzy. Mamy więc do czynienia z wiedzą cząstkową. Nadto w momencie układania listy wystąpił błąd informatyczny, na skutek którego na listę trafiły też nazwiska osób notowanych jako inwigilowane. Z drugiej strony, jeśli idzie o długi szereg konkretnych postaci, nie może być wątpliwości co do ich rzeczywistej współpracy, gdyż fakt figurowania w „karcie numer 6” podparty jest tam szeregiem innych dokumentów.
Wstyd nieszczerości
Najwięcej emocji budzi osoba ordynariusza diecezji Szeged-Csanad, bp. Laszlo Kiss-Rigo. Figuruje on na liście pod pseudonimem „Lawrence” i, co ciekawe, zwerbowany został dopiero 30 czerwca 1989, czyli pod sam koniec istnienia komunistycznych Węgier. W chwili złożenia podpisu współpracownika od dwóch tygodni trwały już rozmowy władz z przedstawicielami demokratycznej opozycji. Był to więc gorący czas w historii kraju. Kiss-Rigo nie był wtedy jeszcze biskupem, ale pełnił już ważne funkcje w Kościele.
Biskup już w 2009 roku wygrał proces o zniesławienie, kiedy to jedno z czasopism wyciągnęło mu budzące pytania fakty z przeszłości. Kiss-Rigo proces ten wygrał, gdyż zeznający przed sądem oficer bezpieki, który miał go zwerbować, powiedział, że wszystko zmyślił, a podpis duchownego, dający zgodę na współpracę, po prostu sam podrobił. Sąd mu uwierzył, wydawałoby się zatem, że sprawa jest zamknięta. Dlaczego zatem znowu odżyła? Otóż problem z biskupem pozostaje, gdyż poza obecnością na „karcie numer 6”, oraz podpisanym dokumentem współpracy istnieje cały szereg adnotacji, świadczących o krótkim, lecz intensywnym okresie współpracy z komunistyczną służbą bezpieczeństwa (skasowano ją 14 lutego 1990). Trudno uwierzyć, by komuś chciało się wtedy te wszystkie dowody podrabiać.
Osoba biskupa budzi na Węgrzech dodatkowe emocje, gdyż do niedawna znany on był jako czołowa w episkopacie podpora rządów Viktora Orbana. Premier umiał się odwdzięczyć, przeznaczając diecezji Szeged-Csanad hojne dotacje, za które Kiss-Rigo wybudował szereg luksusowych oraz intratnych „diecezjalnych hoteli”. Podzielił więc sympatie Węgrów, podobnie jak u nas podzielił je ongiś ks. Henryk Jankowski. Nie wnikając w polityczne oceny trzeba stwierdzić, że rząd Orbana do końca blokował publikację „karty numer 6”. Stało się to możliwe dopiero po wygranej, w maju tego roku, Petera Magyara.
Kiss-Rigo nadal wszystkiemu zaprzecza, wpisując się w narrację jego obrońców, którzy publikację nyitottaktak.hu uznają za spisek środowisk antypatriotycznych i antyklerykalnych. Jakże inaczej zareagował Miklos Beer, emerytowany biskup diecezji Vac! W rozmowie z redaktorem teleportalu przyznał on, że jego obecność na liście jest uzasadniona, choć nigdy na nikogo nie doniósł. Gdy odwiedzali go pracownicy bezpieki – takie częste wizyty należały do rutyny wobec każdego duchownego na stanowisku proboszcza – opowiadał im o sytuacji w parafii, unikając personaliów. „Nie jestem typem bohatera. Gdybym nim był, powiedziałbym: panowie, tam są drzwi. Dobrze że ujawniono tę listę, bo wreszcie przestanę się wstydzić”.
Nie pochopnie, lecz konsekwentnie
Jeszcze tego samego dnia, to jest 4 listopada, Węgierska Konferencja Biskupów Katolickich wydała oświadczenie, w którym apeluje do wiernych, by nie osądzali pochopnie ludzi bez poznania pełnego kontekstu ich działań. „Odpowiedzią na krzywdy przeszłości nie powinny być pogarda, zemsta czy nienawiść”, zaś ujawnione dokumenty nie mogą być narzędziem do niszczenia życia konkretnych osób. Powołując się na nauczanie św. Jana Pawła II o oczyszczeniu i uzdrowieniu pamięci, wezwali do oparcia pojednania społecznego na prawdzie, przebaczeniu i miłosierdziu.
W oświadczeniu Konferencji jest fragment, który budzi pewne moralne zastrzeżenie. Biskupi stwierdzają, że główną odpowiedzialność za zło uczynione innym lub nawet tylko sobie samemu, ponoszą nie osoby zwerbowane do współpracy, lecz funkcjonariusze służb, którzy ich do tego nakłonili. Otóż nie do końca, a przynajmniej nie tak kategorycznie. W ocenach moralnych zasadniczą rolę, obok zewnętrznych pokus i podszeptów, odgrywa jednak osobisty wybór. Nadto, jeśli już, kierowani miłosierdziem, bronimy księży, słusznie wzywając do unikania pochopnych sądów, czy nie tą samą miarą obrony i rozeznawania indywidualnych przypadków winniśmy mierzyć postawy tych, którzy, także ulegając różnym presjom, podsuwali im do podpisania zdradziecki cyrograf?
Po stronie człowieka. Po stronie Ewangelii.
Wypróbuj za 1 zł przez miesiąc lub od razu zakup subskrypcję na rok i oszczędź pieniądze.











