Oaza na Bliskim Wschodzie

Napastnicy strzelali wbiegając do kościoła, lecz prawdziwa masakra nastąpiła wewnątrz świątyni. Na nabożeństwie pogrzebowym zgromadziło się prawie dwieście osób, głównie przedstawicieli miejscowych klanów. Naukowcy, prawnicy, stomatolodzy – bo w tym właśnie fachu specjalizują się lokalne elity. Samych członków rodu al-Chalsa, krewnych zmarłego, zabito trzech. Zginął też profesor Asem al-Burgan, wykształcony w Warszawie promotor spraw polskich w Jordanii. Wśród rannych od postrzałów (około 40 osób) są członkowie jego polskiej rodziny.

Zamach terrorystyczny, przeprowadzony 23 października w greckokatolickim Kościele św. Jerzego w wiosce Hammoud na południu Jordanii, tylko na chwilę przykuł uwagę światowych mediów. Nic nowego, to przecież Bliski Wschód, gdzie zawsze prześladowano chrześcijan. Tymczasem w przypadku Jordanii opinia ta jest jak najdalsza od prawdy. Królestwo rządzone przez dynastię Haszymitów, potomków Mahometa, od początku swojego istnienia stanowi wzorcowy przykład nawet nie tyle tolerancji, ile harmonijnego współdziałania muzułmanów i chrześcijan. Atak na kościół, którego dokonali – co już wiemy – napastnicy spoza granic Jordanii, miał miejsce nie z powodu jakichś tarć międzywyznaniowych w tym kraju, lecz właśnie dlatego, że dla kogoś dzieje się tam za dobrze.

Jak działa monarchia konstytucyjna

Król zapowiedział srogą karę dla sprawców napaści. Nie były to gołe słowa: w trzy dni po ataku jordańskie służby wytropiły terrorystów w ich kryjówce. Po trzygodzinnej walce, poranieni, wszyscy trzej zostali ujęci żywcem. Wstępne śledztwo wskazuje, że przybyli zza granicy syryjskiej, z krainy Druzów – miejsca niespokojnego, którego nadal, po dwóch latach od upadku reżimu Asadów, nie jest w stanie opanować rząd w Damaszku.

Pogrzeb ofiar zamachu stał się ogólnonarodową manifestacją solidarności z rodzinami zabitych. „Męczennikami” nazwał publicznie zabitych chrześcijan Abdullah II. Chwalebna postawa monarchy nie jest bynajmniej tylko jego osobistą cechą. Ten prawnuk Abdullaha I, założyciela państwa jordańskiego w 1921 roku, kontynuuje politykę konsekwentnie uprawianą przez trzech jego poprzedników. Jej odbiciem jest ustrój Jordanii jako monarchii konstytucyjnej. W państwie, gdzie chrześcijanie stanowią zaledwie 3 proc. populacji, ich wspólnoty mają zagwarantowane 9 poselskich krzeseł w 138-osobowym parlamencie – czyli ponad dwukrotnie więcej niżby wynikało z odsetka. Ten układ proporcji został ustalony w 1952 roku, kiedy to jordański parlament liczył 110 deputowanych: wtedy odsetek chrześcijańskich posłów wynosił ponad 8 proc. Wynikało to z większego wówczas udziału wyznawców Jezusa w populacji państwa. Z czasem zmniejszył się on, głównie na skutek imigracji muzułmańskich uchodźców z Palestyny, jednak liczba dziewięciu chrześcijańskich foteli, zagwarantowana ordynacją wyborczą sprzed 74 lat, niezmiennie obowiązuje.

Podobnymi prawami cieszą się pozostałe jordańskie mniejszości. Muzułmańscy Czerkiesi i Czeczeni, wygnani z ojczystego Kaukazu przez imperialną ekspansję carskiej Rosji, znaleźli nad Jordanem drugą ojczyznę. Czerkiesi założyli Amman, późniejszą stolicę, zaś Czeczeni w pierwszych latach istnienia państwa stanowili prawie wyłączną kadrę jego armii. Reprezentanci jednych i drugich mają zagwarantowane w parlamencie trzy miejsca. Co ciekawe, kwotowy system wyróżnia też kobiety, które w jordańskim sejmie zawsze obejmują 18 przeznaczonych dla nich miejsc. A jeśli w jakimś okręgu większość wyborców wybierze kobietę w wolnych wyborach, czyli poza kwotą, również ona dostanie się do parlamentu. To chyba dość nietypowe rozwiązanie dla krajów islamu.

Rodzina Proroka

Warto podkreślić, że król Abdullah jest w prostej linii 41. następcą Mahometa. Założyciel rodu, Haszim, był pradziadkiem Proroka. Odtąd dynastia Haszymitów, honorowo lub realnie, opiekowała się grobem założyciela islamu oraz innymi świętymi miejscami Mekki. Było tak niezmiennie do 1924 roku, kiedy to wygnali ich stamtąd Saudowie, założyciele innej monarchii, rozłożonej na piaskach pustyni. Saudowie, którzy wśród konserwatywnych Arabów mają opinię parweniuszy, wzrośli w siłę tylko dzięki poparciu amerykańskich koncernów naftowych – i ten stan rzeczy trwa do dzisiaj. Haszymitom na pociechę pozostawiono Jordanię oraz Irak. Od 1958 roku dynastia panuje tylko nad Jordanią.

Jako potomek Mahometa jordański król jest także niekwestionowanym w arabskim świecie opiekunem islamskich sanktuariów Jerozolimy. To stanowi pewną delikatność w stosunkach z Izraelem, który od 1967 roku okupuje starą część miasta, włącznie ze Wzgórzem Świątynnym, na którym stoją teraz meczety – Kopuła Skały i Al-Aksa. Jordania już w 1988 roku pogodziła się z utratą Zachodniego Brzegu Jordanu i odtąd, przynajmniej w teorii, współpracuje z kolejnymi rządami Izraela na rzecz utrzymania pokoju i stabilności w regionie. Jednak nie bez przyczyny relacje obu państw określa się mianem „zimnego pokoju”. Napięcie wzrasta chociażby zawsze, gdy król odwiedza jerozolimskie meczety. Zachowuje się tam jak gospodarz, co nie bardzo podoba się włodarzom Izraela – szczególnie tym obecnym, po cichu wspierającym pomysł zbudowania Trzeciej Świątyni na miejscu Kopuły Skały, którą, rzecz jasna, trzeba by wcześniej wysadzić w powietrze.

W tej niewesołej historii zabłysnął jednak jasny promyk, kiedy to trzy lata temu młody następca tronu, książę Husajn, poślubił księżniczkę Radżwę. Co z tego? Otóż Radżwa pochodzi z rodziny Saudów – właśnie tych „parweniuszy”, którzy od stu lat są śmiertelnymi rywalami Haszymitów, arystokratów islamu. Historia jak z Romea i Julii – tyle że z dobrym zakończeniem.

Melchici

Jeszcze 150 lat temu wszystkie jordańskie miasta (a było ich w tym pustynnym kraju niewiele) zamieszkiwali wyłącznie, lub prawie wyłącznie chrześcijanie. Ziemie te były kiedyś częścią imperium Rzymu oraz jego bezpośredniego następcy, greckiego Bizancjum. Gdy w VII wieku podbiły je wojska wyznawców Proroka, miejscowych chrześcijan – kupców i rzemieślników – generalnie pozostawiono w spokoju. Islam napierał raczej na terenach wiejskich, na których osiedlali się koczujący dotąd Beduini. Aż do połowy XIX wieku jordańscy chrześcijanie przechowali bizantyjską, prawosławną tradycję i grecką liturgię. Jako najzamożniejsi mieszkańcy kraju stanowili też jądro jego lokalnych, miejskich elit.

Jordania była jednak głęboką prowincją zarówno tureckiego imperium Osmanów, jak i prawosławnego patriarchatu Antiochii. Miejscowe rody chrześcijańskie czuły się wyobcowane, modląc się w cerkwiach nie w ojczystym, arabskim języku, lecz po grecku. Stąd duża część tych klanów – a na południu kraju nawet większość – przeszła na katolicyzm. Jedni wybrali obrządek łaciński, inni zaś przyjęli unię, która gwarantowała im, po zmianie języka liturgii na arabski, zachowanie prawosławnego rytu i obyczaju. Tych ostatnich nazywa się na Bliskim Wschodzie melchitami, od aramejskiego melech, czyli „król”, tu: poddani cesarza w Konstantynopolu. W tym sensie „melchitami” byli kiedyś wszyscy prawosławni. Nazwa jednak, dziwnym trafem, przylgnęła do unitów, których „cesarzem” jest przecież papież, zwierzchnik jordańskiego metropolity.

Kościół św. Jerzego w wiosce Hammud jest właśnie jedną z 28 melchickich parafii na terenie Jordanii. Unici i łacinnicy razem stanowią dziś połowę jordańskich wyznawców Chrystusa. Druga połowa to przeważnie prawosławni, ongiś wyznanie dominujące bez reszty na peryferiach greckiego Cesarstwa Wschodu.