Na obraz i podobieństwo Boże ? tajemnica człowieka

W Rdz, 1, 26–28 czytamy o stworzeniu człowieka „na obraz i podobieństwo” wprost. W Rdz 2, 4–7 określenie to nie pada wprawdzie wprost, ale sam fakt ulepienia człowieka i tchnięcia w niego boskiego życia wyraża tę samą prawdę o tym, że w człowieku istnieje jakiś boski pierwiastek.

 

W biblijnym opisie czytamy, że Bóg stworzył najpierw środowisko, by w nim dopiero mógł pojawić się człowiek. Po stworzeniu warunków potrzebnych do życia na ziemi, Bóg stworzył istoty żywe i obdarzył je swoim błogosławieństwem. Najważniejszym stworzeniem jest człowiek, będący obrazem Boga. Jako widzialny obraz niewidzialnego Boga ma on w imieniu Boga Stworzyciela panować nad wszelkimi stworzeniami.

Jak rozumieć to panowanie? Zarzuca się często chrześcijaństwu, że owo „panowanie” prowadzi do nadmiernej eksploracji dóbr przyrody i jej niszczenia, ale destruktywne korzystanie ze świata natury wkradło się w ludzkie życie dopiero po grzechu pierworodnym. W zamyśle Boga człowiek jest tym, który miał w imieniu Boga sprawować pieczę nad światem.

Człowiek stworzony przez Boga na Jego obraz i podobieństwo ma owo Boże podobieństwo odzwierciedlać, władając nad światem, poddając go delikatnemu i stanowczemu panowaniu Boga. Człowiek władający powinien powoływać do życia i tworzyć dzieła swoich rąk – na podobieństwo Boga, który stwarza. Powinien kontemplować piękno stworzenia i pomagać mu się rozwijać. Człowiek zatem objawia swoje bycie stworzonym na obraz i podobieństwo Boga, gdy odczytuje i szanuje Boży zamysł względem świata i siebie samego; gdy uznaje swoją stworzoność i przyjmuje boski porządek; gdy wsłuchuje się w słowo Boga, objawiające mu drogę życia; gdy jest twórcą harmonii świata, poskramia swój egoizm, by dać miejsce i prawo istnienia czemuś drugiemu; gdy potrafi tworzyć dobro i piękno wokół siebie i w sobie, podziwiać je i dostrzegać dobro czynione przez innych.

 

Pojęcie obrazu i podobieństwa Boga już od wczesnej teologii patrystycznej było niezwykle ważne. W refleksji tej już słowo „obraz” oznaczało dar udzielony człowiekowi, który miał rozwijać w sobie podobieństwo do Boga.

„Obraz Boga” ojcowie Kościoła rozumieli jako statyczny dar, dany w akcie stworzenia i przynoszący człowiekowi potencjalną dyspozycję do podobieństwa. Owo podobieństwo człowiek musi sobie wypracować, odpowiadając na Boże powołanie. Podobieństwo do Boga jest bowiem rzeczywistością dynamiczną, rozwijającą się w trakcie ludzkiego życia i w udziałem jego wolności – ale też narażoną na zniszczenie przez brak wolnej woli otwierania się na Bożą łaskę. Człowiek jest wezwany do tego, by zaakceptować powołanie do bycia stworzonym na obraz i podobieństwo Boże – ale może tę drogę odrzucić.

 

Dla myśli teologicznej pojęcie obrazu i podobieństwa do Boga ma doniosłe znaczenie: wskazuje na wyjątkowość człowieka pośród stworzeń, ukazuje misję i zadania człowieka jako reprezentanta Boga oraz pozwala oczekiwać od człowieka określonych zachowań, które będą potwierdzały obecne w nim Boże podobieństwo. W czym wyraża się owo podobieństwo? W historii teologii utożsamiano je z duchowością i duszą, z racjonalnością, ze zdolnością człowieka do miłości. Wśród wielu odpowiedzi najwłaściwsza wydaje się być koncepcja scalająca wszystkie te odpowiedzi i głosząca, że obraz i podobieństwo do Boga w człowieku wyraża się w zdolności do wolnego działania tak, jak Bóg, dzięki władzom intelektualnym i wolnej woli.

Już Tomasz z Akwinu w swojej Sumie Teologicznej pisał, że człowiek stworzony na obraz i podobieństwo Boże ma umysł, wolną wolę oraz przysługującą mu z natury zdolność do panowania. Akwinata nie miał tu jednak na myśli panowania nad stworzeniami, ale panowanie człowieka nad swoimi czynami. W tym samym duchu pisał Grzegorz z Nyssy głoszący, że człowiek jest twórcą swego działania, a przez swoje czyny stwarza samego siebie.

 

Widzialnym wzorem dla każdego człowieka jest Jezus Chrystus, „Obraz Boga Niewidzialnego”. Boży obraz w człowieku to zdolność do życia dobrocią i miłością, które czynią nas szczęśliwymi. Jezusa objawia Boga jako Ojca, który wszystkich ludzi traktuje jak swoje dzieci. Człowiek oddalający się od Boga ginie i naraża się na zacieranie w sobie Bożego obrazu i podobieństwa. Nie ma tych sił, motywacji i narzędzi, by obraz i podobieństwo do Boga w pełni pielęgnować. Nawracając się, odnajduje to wszystko, a wraz z tym odnajduje swoje szczęście.