Najstarsze tradycje bożonarodzeniowe

Dlaczego 25 grudnia świętujemy Narodzenie Pańskie?

Dzień ten wiąże się z pogańskimi świętami i zwyczajami. W starożytnym Rzymie w dniach 17-24 grudnia obchodzono Saturnalia ku czci Saturna (czas przesilenia zimowego) i był to czas dużej zabawy i obdarowywania się prezentami. W dobie upadku Imperium Rzymskiego, za panowania cesarza Aureliana, powstał nowy synkretyczny kult, który łączył w sobie elementy perskiego kultu Mitry, El Gabala oraz rzymskiego bóstwa solarnego Sol. Obchodzone 25 grudnia święto ku czci Sol Invictus było świętem państwowym i pierwszy raz jest poświadczone źródłowo w roku 354, za panowania cesarza Juliana Apostaty. Wraz z rozwojem chrześcijaństwa pogańskie uroczystości zanikały na rzecz świąt Bożego Narodzenia.

Datę dzienną (25 XII) wyjaśniają dwie interpretacje. Chrześcijanie nie znając dokładnej daty narodzin Chrystusa, obrali datę symboliczną – dzień przesilenia zimowego, przeciwstawiając narodzinom boga Słońca narodzenie Boga-Człowieka, zwanego „Słońcem sprawiedliwości”, „Światłością świata”, „Światłem na oświecenie pogan”.

Druga hipoteza odnosi datę do apokryfów i do przekonania chrześcijan, że poczęcie Chrystusa nastąpiło 25 marca, stąd narodzenie powinno przypadać 25 grudnia.

Jakie inne wielowiekowe tradycje są obecne podczas świąt?

Zwyczaje i obrzędy związane z cyklem katolickim świąt Bożego Narodzenia, oprócz elementów bezpośrednio wynikających z religii chrześcijańskiej, zachowały elementy pochodzenia antycznego i rodzime przedchrześcijańskie. Od pokoleń przestrzegano surowo, by w tym dniu spożyć tylko jeden posiłek – po zejściu pierwszej gwiazdy. Mówiąc o wigilii, trzeba zwrócić uwagę, że ta uczta posiada znamiona święta obchodzonego ku czci zmarłych. W Polsce jest powszechny zwyczaj stawiania dodatkowego nakrycia przy stole dla tych, którzy odeszli. Za czasów św. Franciszka zaczęto odgrywać jasełka we Włoszech. Szybko dotarły do Polski i stały się ulubioną inscenizacją dla biednych i bogatych. Są to tylko niektóre z licznych tradycji i obyczajów bożonarodzeniowych.

Z ks. dr. hab. Leszkiem Wilczyńskim,

(Zakład Historii Kościoła, WT UAM w Poznaniu),

rozmawiał:

Patryk A. Nachaczewski