Bóg, honor i szaliki

Ktoś może powiedzieć, że to jedynie płytka i powierzchowna maskarada. Że postawa polskich kibiców oczywiście cieszy, ale niekoniecznie wiąże się z zaletami umysłu i charakteru świadczącymi o prawdziwym i głębokim patriotyzmie, bo przecież nie ma w tym ani walki, ani poświęcenia dla Ojczyzny i wspólnego dobra jej narodu. Być może, ale nie ma w nich też wstydu, a ten wyklucza prawdziwy patriotyzm, w odróżnieniu od poczucia narodowej dumy i godności, która go buduje.

Każdy, kto zaneguje wartość tego zjawiska, rozpocznie dyskusję o obliczach polskiego patriotyzmu i będzie musiał podać swoje wzorce tej postawy. Na szczęście nie brakuje ich w naszej pięknej historii, naszej kulturze i naszej literaturze. Czy nie brakuje ich i dzisiaj?

Może po prostu wcale ich nie szukamy, a ci, których o to pytamy, mogą okazać się bardzo niejednomyślni.

Za patriotę można pewnie uznać Mieszka I czy Zawiszę Czarnego, podobnie jednomyślni będziemy najprawdopodobniej w przypadku Mickiewicza czy Słowackiego, chociaż tego pierwszego za swój wzorzec patriotyzmu uznają nie tylko Polacy. Za wielkich patriotów uchodzą zapewne kardynał Stefan Wyszyński i Papież Jan Paweł II. Wielu uzna za takich Lecha Wałęsę, Jacka Kuronia czy Jurka Owsiaka. Znajdą się też i tacy, którzy prawdziwie patriotyczną troskę o Ojczyznę znajdą w generale Wojciechu Jaruzelskim. Wydaje się, że im bliżej naszych czasów, tym bardziej różnimy się w ocenach pewnych postaw i ich reprezentantów. Nadal jednak o wzorce patriotyzmu lubimy pytać naszych dziadów i pradziadów, którzy sprawdzili się w boju. Oni też wydają się nam daleko bardziej kompetentni w tej kwestii niż my współcześni.

Miłość czy nienawiść

Problem patriotyzmu wraca dziś najczęściej w kontekście wejścia Polski do Unii Europejskiej. Czy prawdziwy patriota powinien głosować za, czy przeciw - pytają zwolennicy jednej i drugiej drogi. Źle się dzieje dopiero wtedy, kiedy nawzajem sobie tego umiłowania Ojczyzny odmawiają, a dzieje się to nazbyt często. Nadużywa się też różnych pojęć, nadając tym samym pozytywnym postawom znaczenie negatywne i odwrotnie - negatywnym pozytywne. Z jednej strony wobec osób sceptycznie nastawionych do wejścia Polski do UE stawia się zarzuty ksenofobii i nacjonalizmu, z drugiej wobec zwolenników stawia się najczęściej zarzut kosmopolityzmu, a nawet zdrady, przywołując chociażby Targowicę.

Warto więc te pojęcia rozróżnić. Patriotyzm to szacunek i umiłowanie Ojczyzny, gotowość poświęcenia się dla jej dobra i dobra narodu. To postawa, w której interes własnego kraju stawia się ponad partykularne interesy jakiejś grupy czy też najzwyczajniej osobiste. Trudno sobie też wyobrazić pełnię patriotyzmu bez silnej więzi społecznej i emocjonalnej z narodem, jego kulturą i tradycją. Patriota nie może też zaniedbywać swoich obywatelskich obowiązków, nałożonych na niego przez Konstytucję czy parlament. Patriotyzm cechujący się umiłowaniem swojego narodu jest też organicznie związany z szacunkiem do innych nacji.

Patriotyzm nie jest ani ideologią, ani ruchem politycznym - jakim jest już nacjonalizm. Według tej ideologii, wszelkie działania polityczne podejmowane są w celu zwiększenia siły swojego narodu i weryfikują rzeczywistość według jego dobra i interesów. Zgodnie z założeniami nacjonalizmu naród bardziej pojmuje się jako wspólnotę moralną i duchową niż wytwór działania historii. Twórcy tego modelu uważali, że jednostka praktycznie nie może się harmonijnie rozwijać poza narodem, a interesy narodów jako sprzeczne są nie do pogodzenia. Nie sposób nie zauważyć, że w kategoriach politycznych oznacza to dla każdego narodu konieczność dążenia do własnego państwa. Od tak egoistycznej wizji bardzo blisko do ksenofobii i szowinizmu, który uznaje prawo do podbojów i panowania nad innymi narodami.

Skrajnym przeciwieństwem tego rodzaju postawy jest kosmopolityzm. Ojcami tego poglądu są cynicy Diogenes i Antystenes. Ich "cynizm" jest czymś istotnie innym od dzisiejszego potocznego rozumienia tego terminu. Cynicy, ceniąc życie "wedle natury", wszelkie urządzenia społeczne i polityczne uważali za efekt jakiejś przyjętej konwencji i w tym sensie je potępiali. Nie uznawali więc granic państwowych, a siebie nazywali "obywatelami świata".

Uznawali, że liczy się jedynie cnota, występowali przeciwko wszelkim nierównościom i przez to opowiadali się chociażby za równouprawnieniem kobiet i niewolników.

Nawet z tych jakże krótkich definicji wynika, że uczestnicy dzisiejszej publicznej debaty częściej niż do emocji powinni sięgać do źródeł.

Polska patriotyczna

Można postawić tezę, że w polskim, jak też i w wielu innych społeczeństwach, w zasadzie ważą się dwa oblicza patriotyzmu. Jeden jakby narodowy wyrażający aktualne cele i będący odpowiedzią, czy też raczej konsekwencją wydarzeń historycznych. Drugi to jakby niezmienny, bardziej jednostkowy zespół cech czyniących z danego człowieka zawsze potrzebnego patriotę. Te dwa ujęcia wcale się nie wykluczają, ale proporcje pomiędzy nimi wyraźnie wpływają na obraz całego narodu, szczególnie jego elit. Wydaje się, że w Polsce szczególnie trudna historia oddała prymat temu pierwszemu patriotyzmowi, który przybierał różne oblicza na przestrzeni dziesięciu wieków istnienia naszego narodu.

Średniowieczny patriotyzm uformował się we wzorcu rycerza, niezmiennie wiernego królowi, Ojczyźnie i wierze chrześcijańskiej. Musiał to być człowiek honoru, niechętny słabościom i wspaniały wojownik, dla którego oręż służący obronie swoich bliskich był najcenniejszym majątkiem. Nigdy nie mógł stchórzyć i dlatego też nigdy nie wahał się rzucić na szale swojego życia. Polski wzorzec takiej postawy - Zawisza Czarny z Grabowa, uczestnik bitwy pod Grunwaldem, zginął podczas wyprawy Zygmunta Luksemburskiego przeciwko Turkom.

Wiek XVI i XVII był już dla Polski okresem bardzo niebezpiecznym, państwo było w coraz gorszej kondycji, a prywatny interes wielu oligarchów zaczynał dominować nad dobrem państwa. Już mistrz Kochanowski, utyskując na brak szacunku dla państwa, prawa i sprawiedliwości, pisał, że w Polsce "wszystko złotem kupić trzeba". Wtedy ukształtowała się obywatelska postawa poświęcająca często nie tylko prywatny majątek, ale i często szczęście osobiste dla dobra Rzeczypospolitej, którą tak malowniczo wyraził w "Trylogii" Henryk Sienkiewicz.

W wieku XVIII w historii Polski zaczęły dominować wydarzenia, które na długie lata wyrobiły wzorzec polskiego patriotyzmu, jak też i opinie o Polakach na całym świecie. To czas dramatu polskiej państwowości, rozbiorów i zarazem najpiękniejszych i różnorodnych świadectw miłości do Ojczyzny. Duchowni Hugo Kołłątaj i Stanisław Staszic zapisują jedną z najpiękniejszych kart w polskiej polityce, doprowadzając do uchwalenia Konstytucji 3 Maja, będącej po dziś dzień wyrazem troski o państwo i naród. Tego, co nie udało się uratować na tej drodze, zbrojnie próbował bronić Tadeusz Kościuszko - człowiek zasłużony dla wolności nie tylko w Polsce, ale i w Ameryce.

Dziewiętnaste stulecie to okres niewoli skutkujący brakiem polskiej państwowości. W tym wieku oprócz bohaterów walczących o niepodległość za najwyższą cenę, bo często nie tylko życia, ale i honoru, jak to czyni Mickiewiczowski Konrad Wallenrod, czy za wyrzeczenie się własnej tożsamości, jak to się dzieje w przypadku Ojca Robaka, niegdyś Jacka Soplicy. Po klęsce kolejnych powstań do głosu dochodzą pozytywiści upatrujący patriotów wśród ludzi pracy, nauki i kultury, budujących siłę narodu od podstaw. Tym razem miejsce buntowniczych wojowników zajęli "organiczni" entuzjaści.

Odzyskanie niepodległości i zaraz potem II wojna światowa skutkowała powrotem wzoru patrioty-żołnierza walczącego na niemal wszystkich frontach. Żołnierza w efekcie zdradzonego, który przelewał krew za wolną Polskę, a takiej nie otrzymał.

W PRL-u patriotyzm był więc nacechowany antypaństwowością, bo dla zdecydowanej większości Polaków Polska nie była krajem wolnym, a państwo nie należało do narodu.

Patrioci potrzebni od zaraz

Tak jak łatwo pisać o patriotyzmie w ujęciu historycznym, tak w odniesieniu do III Rzeczpospolitej najłatwiej byłoby chyba napisać o jego braku, ale byłoby to ujęcie krzywdzące. Nasz narodowy patriotyzm opisać trudno, tak samo jak trudno zdefiniować polską rację stanu, która w ostatnich latach w wielu aspektach stała się pojęciem dość mglistym. Nic dziwnego, że najróżniejsze polityczne obozy z braku wspólnej definicji dobra dla Polski budują swój obraz Polaka, patrioty. Często sięgają do wzorców historycznych, które nie zawsze muszą być aktualne, ale mogą stanowić skuteczny emocjonalnie argument.

Właśnie dlatego warto zwrócić uwagę na drugi rodzaj patriotyzmu. Jedni nazwą go małym, inni jednostkowym, ale można nań też patrzyć jako na dar Boży. Dar Boży, który wyróżnia, ale także zobowiązuje, bo jest przecież powołaniem do służby, gotowością do poświęceń. Ten dar zobowiązuje do tworzenia fundamentu narodu, fundamentu opartego na tradycji, historii, wierze, kulturze, elementarnych wartościach i sprawiedliwości. Innymi słowy, jest cnotą, jest determinantą charakteru, która wcale nie musi występować powszechnie, ale powinna być walorem koniecznym dla tak zwanych elit. Taki patriota nie ogranicza się do wyrażania swoich poglądów, a polityczny wymiar jego patriotyzmu jest po prostu wtórny. Patriota oprócz tego, że kocha swoją Ojczyznę, uczestniczy w jej rozwoju i służy jej, nie unikając wyrzeczeń, także walczy ze społeczną niesprawiedliwością, karierowiczostwem i partykularyzmem. Dobry patriota będzie uczciwym obywatelem, pracownikiem, pracodawcą, urzędnikiem czy politykiem. Będzie wytrwały w walce o swoje racje siłą swojego ducha, który zawsze przypomni mu sens jego życia, kiedy pojawi się jakaś pokusa.

W chwili obecnej Polska znacznie bardziej potrzebuje patriotów niż "patriotyzmów". Kiedy się to stanie, dyskusje o ksenofobii, ciemnogrodzie, nacjonalistach i kosmopolitach bardziej zajmować będą historyków niż polityków.