Książka Marka Pacukiewicza Nigdzie to bez wątpienia spore wyzwanie czytelnicze. Na pewno dla mnie takim było i wciąż jest. Bo pomimo skończonej lektury wiele tekstów w niej zawartych pozostaje nieodgadniętymi. Ale jak zawsze w tak trudnych przypadkach interpretacji literatury przychodzi z pomocą Mistrz Różewicz. W jednym z wywiadów użył takiego sformułowania wobec swojego rozmówcy: „Być tajemniczym to jest atut. Pan to wie”. Podczas lektury Nigdzie towarzyszyło mi silne przekonanie, że prof. Marek Pacukiewicz, kulturoznawca, wykładowca akademicki, również zdaje sobie sprawę, że tajemnica, niedopowiedzenie więcej waży w literaturze niż czytelna wykładnia. Dlatego opowiedział nam świat językiem poetyckim, pokazując, że każdy krajobraz składa się z wielu warstw – cywilizacyjnych, przyrodniczych, społecznych. Nigdzie jest bez wątpienia jedną z najbardziej intrygujących książek, jakie przeczytałam w ostatnich latach. To wybitna proza poetycka, która otwiera wiele możliwości jej interpretacji. Przyjrzyjmy się więc jej bliżej.
Fragmenty rzeczywistości
Książka jest zbudowana z krótkich, parareportażowych tekstów, z których każdy mógłby „żyć własnym życiem”, tzn. mógłby być odczytany samodzielnie w oderwaniu od innych. A jednak ja szukałam uparcie powiązań między nimi. Ich cechą wspólną jest próba opisu miejsca, do którego autor dociera, ale z założenia wie, że to, co w nim zobaczy, nie odda całości obrazu jego historii. Pacukiewicz wychodzi poza standardowy ogląd rzeczywistości, dostępny ludzkiemu oku, i „tam sięga, gdzie wzrok nie sięga”. Bynajmniej jednak nie chodzi – jak w romantyzmie – o świat ducha, ale o fizyczne przemiany danego miejsca, jakie się dokonują wraz z upływem czasu. Autor, czy też raczej podmiot liryczny, wydaje się pogodzony z nieuchronnością tych przemian, więc nie znajdziemy w książce sentymentalnych wzdychań za utraconym światem. To, na czym wydaje się, że zależy autorowi – to szczerość w odbiorze historii miejsca, do jakiego trafia. W większości tekstów ta historia nie jest opowiadana wprost, ale chociaż częściowo możemy się domyśleć, co dany skrawek ziemi „przeszedł”. Jego personifikacja jest jedną z bardziej ujmujących cech narracji Pacukiewicza. To jej przykład.
Oficyna
Bardzo długo pełniła funkcję służącej, aż w końcu wybiła się na niepodległość. Do dzisiaj widać jeszcze wygięte kraty w jednym z okien obok drzwi wejściowych.
Potem okazało się, że jest sama jak palec i nie ma żadnych środków do życia. Dorabiała jako warsztat.
W tym mieście nikt nie zazna wolności – zapamiętajcie to sobie, mury.
Może ton tej narracji trąci jednak echem romantyzmu, ale w tym najlepszym znaczeniu. Podmiot liryczny trafia – mniej lub bardziej celowo – do miejsc opuszczonych, przebudowanych, zniszczonych. Ale szybko dochodzi do wniosku, że każde miejsce przedstawia postać przeobrażoną. Pytanie zasadnicze brzmi: po co autorowi taki ogląd rzeczywistości? Czy on faktycznie przybliża do prawdy o danym miejscu, czy jest próbą przekroczenia niemożliwego? A może chodzi o coś innego? Na przykład o pokazanie proporcji człowieka wobec ogromu machiny cywilizacyjnej i bezwzględności czasu.
Miasteczko
Ludzie obrócili się w proch, z prochu ulepili miasta. Miasta rozniósł na cztery strony świata wiatr, gdzieniegdzie opadły drobiny. Ziarnka piasku, cierpliwie zagospodarowane przez mrówki, nie wykiełkowały. (…)
Chwilami jego narracja przybiera ton post- lub przedapokaliptyczny.
Gorączka
Ogień dobrze wypalił czerwoną glinę, której pełno w tej okolicy.
Po wszystkim zostały tylko skorupy i obco brzmiące nazwy – tyfus, dur, cholera – pochowane w prostych opowieściach. Nosicieli pogrzebano po drugiej stronie lasu. Co do nas, szczerze wątpię, czy zostanie choćby jedna kolumna morowa. (…)
I pomyśleć, że wszystko to skończy się nagłym podmuchem wiatru i ulewą, w czasie której, jak to niektórzy jeszcze czasem mówią, otwiera się niebo.
Niestety, ton ten jest uzasadniony nie tylko historią zaprzeszłą, ale i tą, której częścią jesteśmy my. Nie ma dnia, żebyśmy nie oglądali obrazów z bliższego i dalszego świata, które wieją grozą. Od dawna żyjemy na beczce prochu. Czy jest zatem jakieś pozytywne przesłanie opowieści Pacukiewicza? Ja dostrzegam je przede wszystkim w pokorze podmiotu lirycznego wobec przemian świata. Życie w iluzji jest grzechem głównym większości naszych problemów. Ale podczas lektury, jak i po niej, towarzyszyło mi poczucie, że autorowi nie zależy na przekonaniu kogokolwiek do czegokolwiek. Jego opowieść przypomina mi samotną wędrówkę, którą odbywa i opisuje bez względu na to, czy ktoś go dostrzeże i usłyszy. I w tej postawie nasuwa się skojarzenie ze znaną opowiastką Anthony'ego de Mello Śpiew ptaka, której puenta brzmi: „Ptak nie śpiewa dlatego, że ma do przekazania jakieś twierdzenie. Śpiewa, ponieważ ma śpiew”.
Ale nie jest też tak, że całkiem ignoruje obecność, zdanie czytelnika. Najlepiej to widać w przedostatnim tekście zamieszczonym w książce – Warstwy. Zadaje również nam pytanie:
No a teraz, w której warstwie jesteśmy? (…)
W warstwie betonu?
W warstwie kręgu kultur mogiłowych?
W warstwie gruzu?
W warstwie kultur pól popielnicowych?
W warstwie kurzu?
Nigdzie to także opowieść o niepamięci – niepamięci historii miejsc – nieuchronnej w bliższej lub dalszej perspektywie. I w tym kontekście ostatni tekst w książce stanowi jakąś alternatywę dla pesymistycznej wizji świata: „«Jedyne, czego nie zapomnieliśmy tak całkiem: być jeszcze tutaj, przez chwilę»”. Teraźniejszość to jedyne, czego możemy być pewni. I w takim podejściu podmiot liryczny (czy autor) po raz kolejny wykazuje pokorę wobec ludzkich ograniczeń i przywraca właściwy ogląd rzeczywistości.
Opowieść o słabości człowieka i sile natury nie jest dzisiaj opowieścią popularną. Ale to właśnie przywołany na wstępie Tadeusz Różewicz opisał jedno i drugie, jak mało kto sugestywnie, w wierszu Trawa.
W spojeniach murów
rosnę
tam gdzie są
złożone
tam gdzie się łączą
tam gdzie są sklepionetam wnikam
przez wiatr rozrzucone
ślepe nasieniew pęknięciach ciszy
cierpliwie się plenię
czekam aż padną mury
i powrócą w ziemięwtedy okryję
twarze i imiona
Również autor Nigdzie przywołuje motyw rozpadu murów.
Próg
Ściany i mury to tylko hipoteza. Nie potrafią utrzymać w ryzach miejsca, które zawsze jest w połowie drogi na zewnątrz.
Kiedy przestrzeń eksploduje, wszystko okazuje się zaimprowizowanym na chwilę schronieniem (…) złudzeniem wnętrza opowiedzianym przez fundamenty (…)
Podłoga od dawna jest już chyba częścią lasu. (…)
Reasumując, książka Marka Pacukiewicza przypomina nam znaną prawdę, że jesteśmy tylko chwilowymi gośćmi na tym świecie. Szanujmy tę chwilę.
Nigdzie
Marek Pacukiewicz
Biblioteka Śląska 2026
Po stronie człowieka. Po stronie Ewangelii.
Wypróbuj za 1 zł przez miesiąc lub od razu zakup subskrypcję na rok i oszczędź pieniądze.









