W idealnie funkcjonującym systemie rodzinnym wszystkie dzieci dostawałyby dokładnie tyle zasobów – również tych emocjonalnych – ile potrzebują. Rodzice i dziadkowie obdarzaliby potomstwo uwagą i troską, sprawiając, że każde z dzieci czułoby się tak samo ważne, kochane i doceniane. Wiemy jednak – nie tylko z akademickich książek czy prozatorskich opowieści o dziejach fikcyjnych rodów – że rodzinna rzeczywistość nie zawsze wygląda w taki sposób.
Idealizacja i bukiety pochwał
W bardzo wielu domach dzieci – nawet jeśli są w podobnym wieku i wykazują fizyczne podobieństwo do siebie nawzajem – pełnią zupełnie różne role i są inaczej traktowane przez dorosłych. Niektóre dzieci doświadczają ze strony opiekunów chłodu lub wręcz odrzucenia; innym wolno nieco więcej, a jeszcze inne postrzegane są jako „trudne”, zatem rodzina jest wobec nich wyraźnie kontrolująca i karząca. Wreszcie, w bardzo wielu rodzinach funkcjonuje to jedno, „złote” dziecko, które jest przez rodziców, a czasami także dziadków i wujostwo, wyraźnie faworyzowane. Dzieci pupile są przez członków rodziny idealizowane i postrzegane jako cenne zasoby, swego rodzaju wizytówki rodziny, którymi można i należy się chwalić. Dziecko wybraniec cieszy się licznymi przywilejami, które są niedostępne dla jego rodzeństwa czy kuzynostwa: otrzymuje liczne pochwały, słowa pełne uznania, a jego niewłaściwe zachowania są traktowane bardzo pobłażliwe, bądź też bywają w ogóle „niedostrzegane” przez starszych członków rodziny. Szczególna pozycja faworyzowanego dziecka nie oznacza, że pozostałe dzieci są przez swoich rodziców niechciane czy niekochane (choć i to się, niestety, czasami wydarza). Niejeden pacjent, który na rodzinnej loterii nie wygrał losu na bycie faworytem, wspominał, że w rodzinnym domu czuł się kochany i wiedział, że rodzice starają się o niego dbać – pozycja jego brata czy siostry w systemie była jednak o wiele silniejsza. Ulubione dziecko rodziców funkcjonuje często tak, jak kapitan drużyny w sportach zespołowych: trenerzy kibicują wszystkim zawodnikom, ale w tym jednym pokładają szczególne nadzieje. A to nierzadko wywołuje presję i staje się źródłem konfliktów – zarówno tych wewnętrznych, jak i interpersonalnych.
Jak zostać królem rodziny
Nie istnieje jeden przepis na to, jak stać się rodzinnym ulubieńcem. W niektórych rodzinach dzieckiem faworyzowanym zostaje się ze względu na płeć; w innych kluczowe znaczenie ma intelekt, uroda, posiadanie uzdolnień artystycznych, a nawet… chorób. Istnieją bowiem systemy rodzinne, w których najwięcej oznak miłości i przywilejów otrzymuje to dziecko, które wymaga szczególnej troski i pielęgnacji z uwagi na stan swojego zdrowia. W przypadku znacznej części rodzin – również tych rekonstruowanych – na pozycję dziecka w rodzinie silnie wpływa relacja między jego rodzicami. Schemat ten został w intrygujący sposób ukazany w skandalizującej niegdyś powieści i serialu Ptaki ciernistych krzewów. Bohaterki opowieści – zarówno matka, jak i jej córka, która sama miała później dwoje dzieci – obdarzyły szczególnymi względami „wybranych” synów. Przedstawicielki dwóch pokoleń rodu faworyzowały potomków będących dziećmi mężczyzn, których rzeczywiście kochały, i z którymi nie mogły związać się na stałe. Ukochany syn starszej z kobiet zakończył swoje życie w więzieniu, zaś ulubieniec młodszej – w nieprzewidywalnych morskich falach. Szalona miłość pierwszej z matek nie uchroniła syna przed konfliktami z ojcem (a być może nawet je wzmocniła) i zejściem na złą drogę; szczególne względy otrzymywane przez potomka młodszej z kobiet przyczyniły się natomiast do tego, że jej córka, siostra ulubieńca, przez lata zmagała się z poczuciem odrzucenia. Wybór najukochańszego dziecka wpływa bowiem nie tylko na relację rodzica z jego pupilem, ale na cały system rodzinny. Dziecko, które staje się rodzinnym faworytem, bywa obiektem zazdrości, a niekiedy wręcz zawiści ze strony innych członków rodziny – a zwłaszcza swojego rodzeństwa. Unaocznia to zapewne doskonale znana Czytelnikom historia biblijnego Józefa, ulubionego syna patriarchy Jakuba oraz jego braci. Józef – między innymi z uwagi na emocjonalny związek Jakuba z Rachelą, jego matką – był traktowany w sposób wyjątkowy, co oczywiście nie uszło uwadze jego rodzeństwa. Zawiść braci doprowadziła ich do pozbycia się Józefa i okłamania ojca, iż jego ukochany syn nie żyje. Co ważne, pojednanie Józefa z braćmi dokonało się wiele lat później, z dala od rodzinnego domu – podobnie odbudowanie bliskich relacji między faworyzowanym dzieckiem a jego „gorszym” rodzeństwem często ma miejsce po tym, jak wszyscy osiągną niezależność od rodziców i spojrzą na historię własnego dzieciństwa z pewnego dystansu. Niestety, stworzenie relacji na nowo nie zawsze jest możliwe – traktowane gorzej rodzeństwo niekiedy nie jest w stanie zrozumieć, że ich brat lub siostra nie wybrali roli pupila samodzielnie – dziecko-faworyt z kolei nie zawsze jest w stanie wykazać się empatią wobec rodzeństwa, które przez całe życie toczyło z góry przegraną walkę o większe zainteresowanie ze strony rodzica.
Presja niezwykłości
Dzieci, które w swoich domach doświadczały chłodu emocjonalnego czy deprecjonowania, nierzadko z zazdrością spoglądają na rodzinnych faworytów. W świecie ich fantazji pupile własnych rodziców cieszą się ogromną swobodą, a jednocześnie miłością i wsparciem. W rzeczywistości dziecko „wybrane” to często osoba, która przez znaczną część życia zmaga się z patologicznym perfekcjonizmem i brakiem umiejętności wybaczania sobie błędów: żyje bowiem w przekonaniu, że ma do odegrania ważną rolę w historii rodziny i całego świata, a jeśli poniesie porażkę, to zawiedzie tych, którzy bardzo liczyli na jego sukces. Faworyzowane dzieci często pną się więc po szczeblach kariery, budują pozornie wzorowe rodziny i pozytywnie wspominają wczesne lata własnego życia. „Cudownym” dzieciom od maleńkości nadaje się wiele praw – poza prawem do przeciętności. Faworyzowane dzieci odczuwają często przymus udowadniania, że rzeczywiście zasługiwały na swoją wyjątkową pozycję: próbują potwierdzać posiadanie zdolności intelektualnych czy artystycznych i układać swoje życie zgodnie z życzeniem rodziny. Wielu pupilom własnych rodziców z trudem przychodzi krytyka wobec poczynań matki czy ojca – pozycja najwspanialszego dziecka w rodzinie niejako wymusza postawę wdzięczności, która ma udaremniać negatywne postrzeganie niektórych rodzicielskich działań. Człowiek, aby osiągnąć niezależność i dojrzałość, potrzebuje zaś dokonać ewaluacji życia w rodzinie pochodzenia – czyli dostrzeżenia jej mocnych i słabych stron. Niemal każdy z nas posiada zarówno powody do wdzięczności wobec własnych opiekunów, jak i podstawy do żalu o niektóre zachowania bliskich. Faworyzowane dzieci często czują, że nie powinny wyrażać (ani nawet dopuszczać do świadomości) tych drugich, co może utrudniać proces separacji i sprawiać, że rodzinny pupil nawet w dorosłości funkcjonuje bardziej jako dziecko swoich rodziców niż jako partner czy rodzic, gdy założy już własną rodzinę. Niekiedy dzieciom faworyzowanym przez rodziców towarzyszy także poczucie winy wobec rodzeństwa – bywa ono tłumione i odczuwane „podskórnie”, gdyż w rodzinach, w których występują znaczące różnice w sposobach traktowania dzieci, na ogół nie rozmawia się o emocjach w sposób otwarty. Pozycja dziecka traktowanego w sposób wyjątkowy może więc prowadzić do jego samotności, a nawet odizolowania od reszty rodzeństwa czy kuzynostwa. Określenia takie jak „złote dziecko”, „najbardziej udany syn” czy „najmądrzejsza z córek” także stanowią etykiety – i choć są one wyrazem zachwytu nad potomkiem, to jednak utrudniają odkrycie własnej tożsamości, zasobów i ograniczeń.
Ezaw, Jakub i Tomaszek
Czasami rodzice są zgodni co do wyboru ulubionego dziecka, kiedy indziej każde z nich wybiera swojego własnego pupila. Obraz tej drugiej sytuacji możemy odnaleźć w historii Jakuba i Ezawa, opisanej – podobnie jak losy Józefa – w Księdze Rodzaju: wiemy, że Izaak (ojciec) miłował Ezawa, natomiast jego żona darzyła szczególnymi względami Jakuba. Nie wiemy dokładnie, co doprowadziło do takiego emocjonalnego podziału – widoczne jest natomiast, że dalsze losy braci bliźniaków naznaczone były rywalizacją, kłamstwem i latami przerwy we wzajemnych kontaktach. Być może opisani w Genesis rodzice – będący pierwowzorami wielu matek i ojców żyjących całe wieki później – za pomocą dzieci „rozgrywali” rywalizację obecną między nimi samymi, co wcale nie jest rzadkim zjawiskiem. Czasami wybieranie innych pupili spośród dzieci przez matkę i ojca stanowi przedłużenie niezwiązanego rodzicielskiego konfliktu: dzieci pełnią rolę „sekundantów” rodziców, którzy nie umieją rozwiązać swoich nieporozumień samodzielnie. Schemat ten widoczny był w innym znakomitym studium rodzinnego życia, jakie stanowi powieść Noce i dnie. Nawet jeśli książkę tę czytaliśmy lata temu, to zapewne pamiętamy, że Barbara i Bogumił mieli – mówiąc eufemistycznie – poważne trudności w zakresie komunikowania swoich potrzeb i uczuć. Emocjonalny chłód Barbary spotykał się z ucieczką Bogumiła w pracę – swoje problemy para przenosiła więc na dzieci. Ulubieniec Barbary – Tomaszek – był jednocześnie tym dzieckiem, którego zachowanie potrafiło doprowadzić Bogumiła do furii. Matka widziała w Tomaszu wrażliwą duszę (być może także „zastępcę” wcześniej zmarłego, ukochanego syna Piotrusia) – ojciec postrzegał go natomiast jako lenia i kłamcę. Zmiana w postępowaniu Tomasza mogłaby się wydarzyć, gdyby w rodzinie Niechciców zaczęto szczerze ze sobą rozmawiać, a rodzice wzięliby odpowiedzialność za swój związek i dostrzegli jego wpływ na kształtujące się charaktery dzieci. Dziecko szczególnie hołubione przez jednego z rodziców może być postrzegane przez drugiego jako problematyczne i „rozpuszczone” – aby mogło ono odnaleźć się we własnym życiu i stworzyć spójny obraz samego siebie, musi odkryć, że prawdy o jego osobowości nie wyraża w pełni ani zachwyt jednego, ani wrogość drugiego z rodziców. Dopóki to nie nastąpi, dziecko – również gdy wchodzi w dorosłość – może nadal odgrywać role, które zostały mu wyznaczone w domu rodzinnym – co w przypadku rodzinnych konfliktów prowadzi do niespójności i kryzysów w życiu wewnętrznym.
Dzięki zrozumieniu i nazwaniu praw rządzących własnym systemem rodzinnym – do czego często potrzebna jest terapia – możliwe jest przepracowanie zarówno odrzucenia, jak i presji związanej z byciem wybrańcem. W dzieciństwie nikt z nas nie wybiera własnej pozycji w rodzinie – w dorosłości zyskujemy jednak wolność i nie musimy już powtarzać obciążających schematów.
Po stronie człowieka. Po stronie Ewangelii.
Wypróbuj za 1 zł przez miesiąc lub od razu zakup subskrypcję na rok i oszczędź pieniądze.











