Początki diecezji włocławskiej cz. 2

Kontynuujemy prezentacje poglądów historyków na początki chrześcijaństwa na Kujawach.

Joachim Lelewel był kolejnym po biskupie Naruszewiczu, który podjął temat genezy diecezji włocławskiej.

Zaprezentował go w drugim tomie swego dzieła: Polska wieków średnich, czyli Joachima Lelewela w Dziejach narodowych postrzeżenia. Nie doszedł do jednoznacznego wniosku kiedy ustanowiono biskupstwo na Kujawach. Podaje, że wskrzeszono je za panowania Bolesława III Krzywoustego w roku 1125 razem z  innymi biskupstwami po ich upadku w czasach reakcji pogańskiej. Lelewel konkluduje: „założenie biskupstwa kruszwickiego w Kujawach jest też pewną zagadką, na wyrozumienie wielce zasługującą”.

Historyk – romantyk          

Po Lelewelu badania nad interesującym nas temat kontynuował Zygmunt Komarnicki. Swoje stanowisko odnośnie początków diecezji włocławskiej przedstawił w artykule O biskupach kruszwickich, początek katedry kujawskiej opublikowanym w czasopiśmie  Biblioteka Warszawska. Konstrukcja jego stanowiska oparta jest na Żywotach biskupów włocławskich. Opisuje kolejno biskupów kruszwickich od czasów legendarnego Lucidusa, którego imię tłumaczy na  język słowiański jako Jasnoch. Romantyczny historyk analizuje pracę ks. Damelewicza, wytykając mu przywiązanie do Długosza.  Tekst Komarnickiego jest przepełniony romantycznością – z zaangażowaniem pisze o legendarnych postrzyżynach Siemowita, doszukując się w nich prawdy i źródła kościelnej roli Kruszwicy. Stronniczy przy analizie jedenastowiecznej kroniki biskupa merseburskiego Thietmara. Komarnicki przypisuje mu złą wolę, argumentując to tylko jego niemieckim pochodzeniem. Polemizując z tezami wysuwanymi przez uczonych czeskich nie powstrzymuje się od  niewybrednych słów i personalnych złośliwości. Podziela pogląd o utworzeniu biskupstwa na Kujawach już w roku 966, odrzuca prawdziwość imion i chronologię pontyfikatów pierwszych biskupów od Lucidusa do Onolda. Za przyczynę translacji biskupstwa do Włocławka uznał wzrost znaczenia szlaków wodnych dla komunikacji w rozwiniętym państwie – Włocławek leży nad Wisłą. Kruszwica według Komarnickiego była nieodpowiednia na siedzibę biskupa, ponieważ otaczały ją lasy i jeziora utrudniające dojazd.

Uczony z Galicji

Rektor Uniwersytetu Lwowskiego Antoni Małecki to kolejny historyk badający początki naszej diecezji.  Poglądy  na ten temat przedstawił w rozprawie Stosunki kościelne w pierwotnej Polsce, opublikowanej w Przewodniku Naukowym i Literackim. Dzieło to ukazało się ponadto w zmienionej postaci w zbiorze: Z dziejów i literatury pomniejsze pisma Antoniego Małeckiego. Sądził on, że biskupstwo kruszwickie założono za panowania Bolesława Chrobrego pomiędzy 1012 a 1025 r., jako kontynuację biskupstwa kołobrzeskiego. Po okresie reakcji pogańskiej miało zostać wskrzeszone za Bolesława II Śmiałego w 1075 r. przez legata papieża Grzegorz VII. Wówczas miano rozszerzyć jego granice o część Kujaw należącą dotychczas do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Dalej Małecki twierdzi, że w 1124 dołączono doń chrystianizowane przez Bolesława III Pomorze dla którego utworzono potem biskupstwo wolińskie. Dodajmy, że za panowania księcia Bolesława przebywał w Polsce legat papieski Idzi z Tuskulum, który zatwierdził nowe granice diecezji włocławskiej. Bulla protekcyjna papieża Eugeniusza III  z 1148 r., to najstarsze zachowane źródło do dziejów organizacji kościelnej na Kujawach. Zdaniem Małeckiego translacja biskupstwa do Włocławka miała miejsce na pewno przed 1133 r. bez powiadomienia Stolicy Apostolskiej, bowiem bulla papieża Innocentego II  dla arcybiskupa magdeburskiego Norberta wydana w tymże roku wymienia dwa biskupstwa kujawskie: kruszwickie i włocławskie. Dwa biskupstwa w bulli w miejsce jednego uważa Małecki za wymysł łakomej na polskie ziemie hierarchii magdeburskiej. Nadto dowodem na translację przed rokiem 1133 są dla polskiego badacza najstarsze zachowane katalogi biskupów włocławskich.