Tajne państwo

Mimo dramatycznej sytuacji w obliczu ataku nieprzyjaciela z dwóch stron nie zrezygnowano z działalności na emigracji, ale i w pochłoniętym wojną kraju, struktur niepodległego Państwa Polskiego. Początkowo we Francji, potem zaś w Anglii, zmuszone do emigracji władze zorganizowały Rząd Polski. Co więcej, Podziemne Państwo Polskie, które wspominamy 27 września, odegrało niemałą rolę nie tylko w czasie walki zbrojnej, ale, a może i przede wszystkim, w świadomości Polaków. Należy pamiętać, że warunki panujące na terenach okupowanych były niezwykle trudne. Praktycznie natychmiast zarówno władze niemieckie, jak i rosyjskie zakazały działalności polskiej administracji, szkolnictwa, ośrodków kulturalnych czy naukowych, tym samym przejmując kontrolę nad wszystkimi najważniejszymi dziedzinami życia społeczeństwa. W obliczu takiej sytuacji koniecznym było dostarczanie nie tylko pomocy najbardziej potrzebującym, ale i troska o tajne funkcjonowanie oświaty czy sądownictwa.

Tajna szkoła

Wracając do wydarzeń z okresu II wojny światowej, najczęściej wspomina się heroiczną walkę polskich żołnierzy. Z perspektywy czasu, zazwyczaj za priorytetowy cel uznaje się obronę granic państwa, jego suwerenność i prawo do podejmowania własnych decyzji. Właśnie za zbrojną walkę z wrogiem i czynny opór odpowiadała bodaj najliczniejsza w tamtym czasie organizacja wojskowa – Armia Krajowa. Warto jednak uświadomić sobie, że jednym z najważniejszych zadań Podziemnego Państwa Polskiego była organizacja życia codziennego młodych Polaków. Władze działające w konspiracji z Delegatem Rządu na Kraj, który od 1944 roku pełnił rolę wicepremiera, ogromną wagę przywiązywały do przywrócenia w miarę możliwości szkolnictwa, zwłaszcza że okupanci dokładali starań, by polskie społeczeństwo pełniło jedynie rolę siły roboczej, stąd jako jedna z pierwszych represjom została poddana polska inteligencja. Pomimo ogromnego zagrożenia skazaniem na przymusową pracę czy wywozem z kraju, cywile departamenty władzy zorganizowały sieć tajnego nauczania, które najczęściej przybierało formę zajęć w prywatnych mieszkaniach. Z takich zajęć korzystało niemalże milion młodych Polaków, wielu z nich uzyskało w ten sposób świadectwo maturalne. W niezwykle trudnej sytuacji znalazły się także wyższe uczelnie, wiele z nich, w tym uniwersytet w Krakowie czy Warszawie, nadal funkcjonowały w podziemiu, umożliwiając tym samym zdobycie młodym ludziom tytuł magistra czy doktora. Należy jednocześnie pamiętać, że wszystkie próby organizowania życia publicznego były tajne, a za wszelki przejaw buntu wobec okupanta groziła śmierć. Szczególną rolę w wychowywaniu polskiej młodzieży odegrała harcerska organizacja Szare Szeregi, której jednym z zadań było podtrzymywanie uczuć patriotycznych.

Kultura i literatura

Władze konspiracyjne doskonale zdawały sobie sprawę, jak wielkie znaczenie dla narodu ma kultura i literatura, dlatego też w sowich działaniach nie zapomniały o środowisku artystycznym. Podobnie jak w przypadku szkolnictwa, w prywatnych mieszkaniach organizowano tajne spotkania, wykłady, konferencje, a także przedstawienia i koncerty. Szczególną troską otoczone były zabytki kulturalne. Ponadto konspiracyjne wydawnictwa nadal drukowały polską poezję i prozę. W tym trudnym czasie nieodzownym było stworzenie sieci komunikacji i wzajemnej informacji między poszczególnymi ośrodkami miejskimi. Niemałą rolę odegrały tu tajne czasopisma polityczne z najsłynniejszym „Biuletynem Informacyjnym” na czele. Co istotne, nie zapomniano o wymiarze sprawiedliwości. Również wtedy działały cywilne sądy zajmujące się głownie osobami, które w jakikolwiek sposób kolaborowały z wrogiem. Na koniec nie należy pominąć faktu, iż na porządku dziennym był opór cywilny Polaków, w tym wszelka działalność na szkodę wroga, jak np. niszczenie obwieszczeń czy palenia magazynów.

Dla nas, którzy ten szczególny okres naszej historii znają jedynie z relacji osób uczestniczących w nich czy też z literatury, już sama tak heroiczna walka z okupantami zdaje się być trudna do wyobrażenia. O ile zatem trudniej jest uświadomić sobie, że poza walką o ziemie ojczyste trwała również walka o tajne funkcjonowanie narodu, o jego kulturę i tradycje. Podziemne Państwo Polskie było fenomenem na skalę światową. Warto o tym pamiętać.

Weronika Stachura