Logo Przewdonik Katolicki

Palma w tradycji Kościoła

ks. dr Tomasz Nawracała
Fot.

Niedziela Palmowa zachęca nas do zweryfikowania wyobrażeń opalmie. Co potrafimy oniej powiedzieć? Tylko tyle, że wikonografii jest atrybutem męczeństwa. Sądzę jednak, iż taka interpretacja jest wtórna wobec jej pierwotnej symboliki eschatologicznej. Symbolika palmy Palmę używano tam, gdzie chodziło ouwidocznienie tego, co doskonałe, duchowe, chwalebne,...

Niedziela Palmowa zachęca nas do zweryfikowania wyobrażeń o palmie. Co potrafimy o niej powiedzieć? Tylko tyle, że w ikonografii jest atrybutem męczeństwa. Sądzę jednak, iż taka interpretacja jest wtórna wobec jej pierwotnej symboliki eschatologicznej.



Symbolika palmy


Palmę używano tam, gdzie chodziło o uwidocznienie tego, co doskonałe, duchowe, chwalebne, piękne i mądre. Symbolizowała życie w swym stanie doskonałym i antycypowała przez to zwycięstwo nad śmiercią (choć trudno jest wytłumaczyć to zbliżenie). Jezus tydzień przed śmiercią, według relacji ewangelistów, wjechał triumfalnie do Jerozolimy i został przyjęty przez lud, który trzymał gałązki palmowe w rękach. Ogłoszony królem, już bierze w posiadanie swe królestwo, choć dopiero z wysokości krzyża będzie rządzić jako wywyższony Kyrios.

Gałązki palmowe w tradycji chrześcijańskiej odwołują się do tego triumfalnego wjazdu i antycypują chwałę Zmartwychwstania. Stają się znakiem pojednania, w przebaczeniu i pokoju, które wypływa ze śmierci Chrystusa. W Nim bowiem wszystko staje się nowe i odnajduje swój pierwotny blask.



Raj


W konsekwencji palma lub gałązka palmowa przywołuje stan pierwotnej szczęśliwości, czyli raj, oraz przyjaźń łączącą Boga i całe stworzenie. Jednakże raj nie może stać się naszym udziałem w aktualnym stanie świata, bo objawienie biblijne wyraźnie wskazuje na jego przemijalność. Musi być zatem oczekiwany poza granicą życia i śmierci, w wieczności, do której konieczne jest przygotowanie i cierpliwa wędrówka. Wytrwałość w tym życiu przynosi owoc, nawet jeśli to życie przechodzi przez cierpienie i śmierć.

Sama natura palmy, która rodzi owoce dość późno, inspiruje myślicieli chrześcijańskich. Ryszard od św. Wiktora łączy, dla przykładu, ten fakt z ideą męczeństwa, wyjaśniając, że palma „owocuje po długim czasie, kiedy osiąga sto lat, lecz później trwa to wiele stuleci. Palma oznacza zatem cnotę wytrwałości i cierpliwości, praktykowaną w duchu przyszłej odpłaty. (...) Zatem ponieważ czas sterylności przekracza, w palmie, miarę życia ludzkiego, odpowiednim jest, aby w jej owocu wyobrażone było posiadanie odpłaty, która nastąpi po tym życiu. (...) Drzewo to nosi zatem owoc zbawienia. Jednakże owoc zbawienia człowieka nie należy do życia teraźniejszego, ale do życia przyszłego. (...) Nosi więc palmę, jeśli można tak się wyrazić, w dłoni swej ręki ten, który przez nadzieję dóbr wiecznych, postępuje z cierpliwością w swych dobrych dziełach” („Les trois processions”, Sermons et opuscules inédits, Desclée de Brouwer). W tym sensie palma staje się atrybutem chrześcijan umęczonych, którzy cieszą się obecnie piękniejszym życiem. Zazwyczaj zieleń palmy przypomina o raju. Jednakże palma trzymana w ręce przez męczenników odwołuje do raju, który nastanie w chwale eschatologicznej. W ten sposób palma otrzymuje symbolikę życia wiecznego. Ciekawym jest, że greckie słowo phoiniks oznacza i kolor purpurowy, i palmę, i feniksa, mitycznego ptaka, który powracał po śmierci do życia. Czerwony kolor wskazuje na krew męczenników, którzy wytrwali w prześladowaniach cielesnych, aby narodzić się poza cierpieniem i bólem (pochodzącym często z ognia) do życia wiecznego.



Wspólnota świętych


Życie wieczne będzie życiem we wspólnocie świętych. Palma jest figurą wspólnoty między ludźmi. Aspekt ten odnajdujemy już w Starym Testamencie, gdzie ma ona swoje specjalne miejsce w bukiecie przygotowywanym na Święto Namiotów, nazywane lulav. Oto jego wyjaśnienie: „Źródło tego święta znajduje się w Księdze Kapłańskiej 23, 40: «Weźcie sobie pierwszego dnia owoce pięknych drzew, liście palmowe, gałązki gęstych drzew i wierzb nadrzecznych. Będziecie się weselić przed Panem, Bogiem waszym, przez siedem dni». Oto przepis na jego sporządzenie: jeden lulav albo gałąź palmy, trzy gałązki hadas (mirty), dwie gałązki arava (wierzby albo zielonej wikliny). Pogrupujecie wszystko w prawej ręce dzięki splecionej uprzęży... Pozostaje tylko wziąć ten bukiet w prawą rękę i umieścić etrog (cytron, rodzaj dużej pachnącej cytryny) w lewej ręce. W ten sposób te arboaa minim (cztery rodzaje) oznaczają i człowieka jako indywiduum, i cały lud święty. (...)

Etrog ma piękny kolor żółty i pachnie delikatnie: symbolizuje sprawiedliwych, którzy posiadają prawo i czynią dobre dzieła; palma nie ma zapachu, ale jej owoc jest smaczny: symbolizuje ucznia, który zna prawo, bez praktykowania dobrych czynów. Mirta ładnie pachnie, ale nie ma żadnego smaku, w ten sposób oznacza nieliczny lud, który praktykuje dobre czyny, bez poznania prawa. I wreszcie, wierzba nie ma ani smaku, ani zapachu: wskazuje tych, którzy nie studiują prawa i nie czynią dobrych rzeczy. Tak oto wierny trzyma w swej ręce cały lud świętych, z wszystkimi swymi składowymi (...) całość ludu świętuje chwalebne imię wszechobecnego Boga, Tego, który stworzył całą tę świętą ludzkość, połączoną i różnobarwną, lud poddany Jego woli” (A.A. Winogradsky, „Paroles d’Evangiles, mémorial d’Israël”, Paris 1987). Te dwa przykłady odsłaniają bogactwo obrazów i motywów palmy, stosowanych przez tradycję chrześcijańską na przestrzeni pierwszych wieków.



Palmowe mozaiki


Warto więc podać przykłady wykorzystania tej symboliki. Mozaiki rzymskiej bazyliki św. Konstancji są najstarszymi mozaikami zachowanymi do naszych czasów. Ozdabiają one mauzoleum, ufundowane w IV wieku, w pobliżu cmentarza, gdzie zginęła św. Agnieszka i gdzie pragnęła być pochowana córka cesarza Konstantyna.

Mozaiki wypełniają przestrzeń sklepień między kolumnami dźwigającymi kopułę centralną a zewnętrznymi murami oraz dwie mniejsze absydy przy wejściu. Absydy te mają dla nas kapitalne znaczenie. Pierwsza z nich ozdobiona jest bowiem wizerunkiem Chrystusa, który daje prawo Mojżeszowi, druga zaś reprezentuje typ Traditio legis. Oba wizerunki mają w tle palmy, przy czym drugi typ jest dużo bardziej interesujący.

Chrystus, jako główna postać, dominuje nad przestrzenią absydy i wyniesiony jest lekko ponad apostołów Piotra i Pawła. Ze wzgórza, na którym stoi Chrystus, wypływają cztery strumienie. Bez wątpienia przywołują one obraz rajskich rzek, tak samo jak i palmy, które symbolizują pierwotny raj. Spokój owiec otoczonych przez apostołów zapewnia, iż chodzi o miejsce pewne i pełne pokoju. I jeśli jest ono usytuowane między filarami Kościoła, oczywistym jest, że nie jest to raj znany z Księgi Rodzaju, tylko ten, który nastanie po Sądzie Ostatecznym.

Motyw komunii apostołów z Chrystusem nie wypełnia tylko wielkich przestrzeni absyd. Pojawia się on także w dekoracji obiektów liturgicznych. Jeden z przykładów zachowany jest w kolekcji Skarbca Syjonu i datowany jest na połowę VI wieku. Okładka książki (wykonana z cennych materiałów jako symboli boskiej natury) ozdobiona jest krzyżem, umieszczonym pośrodku i otoczonym gałązkami cyprysowymi. Powyżej kapiteli kolumn portyku wyrastają gałązki palmowe. Te dwa elementy wyraźnie wskazują na symbolikę rajską, opierając się na żydowskim etrogu. Do tego trzeba dodać muszlę powyżej sklepienia portyku, imitującą ogon pawia, symbol wieczności i raju.

Taka dekoracja lekcjonarza używanego w liturgii pełna jest rajskich reminiscencji. Chrystus otworzył drzwi raju i ci, którzy słuchają teraz Jego słów, będą mogli wejść do niego ponownie. Słowa Ewangelii dane Kościołowi prowadzą do raju, gdyż uświęcają człowieka. Są święte, bo pochodzą od jedynego Słowa, które Bóg wypowiedział do tego świata. Ich zastosowanie w liturgii, jak też i umiejscowienie w centrum kościoła, blisko Ciała Sakramentalnego, odsłaniają ich ważność. To są słowa życia, słowa radości, słowa szczęścia, krótko mówiąc, słowa raju, które powinny być skonsumowane tak jak owoce drzewa życia.

Komentarze

Zostaw wiadomość

 Security code

Komentarze - Facebook

Ta strona używa cookies. Korzystając ze strony, wyrażasz zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki