Słowniczek pojęć etycznych: Marksistowskie wyzwolenie od Boga

Punktem wyjścia dla Marksa była analiza sytuacji Niemiec w XIX wieku, ale konkluzje stąd wynikające były o wiele ogólniejsze, gdyż jak zapewniał autor: „emancypacja Niemca jest emancypacją człowieka”. W opisie tej sytuacji zwracała uwagę rola religii traktowanej jako „samowiedza i poczucie samego siebie u człowieka, który siebie bądź jeszcze nie odnalazł, bądź już znowu zagubił”.

Krytyka religii powinna zatem prowadzić do ukazania i usunięcia korzeni zła. Wiąże się to z problemem samorozumienia człowieka szerzej – problemem antropologii. Skoro nie ma Boga, to człowiek od niczego nie jest zależny. Atrybuty przypisywane Bogu są atrybutami człowieka. Pierwszym z nich jest atrybut stwórcy. Pochodzenie człowieka da się wytłumaczyć dialektyką i teorią ewolucji. Człowiek stwarza zatem sam siebie.

„Wprost przeciwnie niż w filozofii niemieckiej, zstępującej z nieba na ziemię – my wstępujemy tu z ziemi do nieba. To znaczy, bierzemy za punkt wyjścia nie to, co ludzie mówią, imaginują sobie czy wyobrażają, (…); bierzemy tu za punkt wyjścia ludzi rzeczywiście działających i z ich rzeczywistego procesu życiowego wyprowadzamy też rozwój ideologicznych refleksów i cech tego procesu życiowego. (...) Moralność, religia, metafizyka i wszystkie inne rodzaje ideologii oraz odpowiadające im formy świadomości tracą już przeto pozory samodzielności” (K. Marks, F. Engels. Ideologia niemiecka).

Problemem pozostaje jednak natura człowieka. Marks stwierdzał, że feuerbachowska krytyka religii usunęła Boga, ale nie usunęła konsekwencji religijnego obrazu świata i człowieka, traktując nadal człowieka w kategoriach abstrakcyjnych i ahistorycznych. Zrozumienie ziemskiej podstawy „świata religijnego” uwolni od złudzenia stałej i normatywnej natury człowieka.