Słowniczek pojęć etycznych - Psychologiczny fenomen sumienia

Centralnym zagadnieniem etyki jest sumienie. Stanowi ono swoisty czynnik, w którym dokonuje się - najogólniej ujmując - konfrontacja normy i czynu ludzkiego. Jest to przy tym czynnik o charakterze psychologicznym, etycznym, a także religijnym.

Według psychologii osobowości, w człowieku istnieje osobowy punkt środkowy (centrum), w którym osadzona jest jaźń, czyli psychiczna głębia ludzkiego wnętrza. Z tego centrum wyrasta poczucie tożsamości charakterystyczne wyłącznie dla człowieka. Jedynie człowiek doświadcza i potrzebuje indywidualizacji podmiotowej; czuje się przez nią wyniesiony ponad sferę instynktów sprowadzających funkcjonowanie życiowe do mechanizmów deterministycznych. Uaktywniając swoją osobową jaźń, która organizuje i integruje bierne i dynamiczne elementy struktury bytowej człowieka, on kształtuje i rozwija swoją ludzką egzystencję.

Wokół centrum stanowiącego podstawową strukturę osobowościową człowieka lokalizują się i splatają ze sobą różnorakie oddziaływania popędów i motywacje. W ten sposób tworzy się indywidualny obraz napięć psychicznych danej jednostki. Siła tworząca duchowe napięcie i uruchamiająca działanie woli określa podstawowe potrzeby danej osoby. Oznaczają one zarazem odpowiadające danej osobie wartości.

Można zatem stwierdzić, że w psychice ludzkiej występuje dyspozycja, zwana "sumieniem", która aktualizuje się w wartościowaniu moralnym. Obejmuje ona wszystkie elementy ludzkiej psychiki: poznawczy, wolitywny, emocjonalny. Dokonywane sądy o moralnej wartości działań świadczą o racjonalizacji przeżycia wartości.