Udzielanie dyspens

Wśród uprawnień spowiednika można wyodrębnić takie, które dotyczą udzielania dyspens od przeszkód małżeńskich oraz od przeszkód i nieprawidłowości do wykonywania święceń. Przeszkody małżeńskie mogą być usuwane przez dyspensę udzieloną przez spowiednika tylko w jednoznacznie określonych okolicznościach, a mianowicie: w niebezpieczeństwie śmierci oraz gdy przeszkoda zostaje wykryta dopiero wtedy, gdy wszystko jest już przygotowane do ślubu i ceremonii zawarcia małżeństwa i nie da się już odłożyć bez prawdopodobnego niebezpieczeństwa wielkiego zła do czasu uzyskania dyspensy od kompetentnego przełożonego.

W sytuacji, gdy penitent znajduje się w niebezpieczeństwie śmierci, spowiednik posiada uprawnienia do dyspensowania od przeszkód małżeńskich tajnych na forum wewnętrznym, także pozasakramentalnym (por. kan. 1079 § 3 KPK), a więc niezależnie od udzielenia rozgrzeszenia. Prawo nie wyszczególnia, od jakich przeszkód małżeńskich spowiednik może dyspensować w niebezpieczeństwie śmierci. Jedynie ogólnie stwierdza, że może dyspensować od przeszkód tajnych, a więc od wszystkich przeszkód wynikających z prawa kościelnego, których nie można udowodnić w zakresie zewnętrznym, a Kościół zwykł od nich dyspensować.

Jeśli przeszkoda zostaje wykryta, gdy wszystko jest już gotowe do ślubu i odłożenie ceremonii zawarcia małżeństwa do czasu udzielenia dyspensy przez kompetentnego przełożonego groziłoby niebezpieczeństwem wielkiego zła, a wypadek jest tajny, spowiednik jest kompetentny do udzielenia dyspensy na forum wewnętrznym, także pozasakramentalnym. Oczywiście wchodzą w grę jedynie przeszkody pochodzące z prawa kościelnego, z wyłączeniem przeszkody święceń i wieczystego publicznego ślubu czystości złożonego w instytucie zakonnym na prawie papieskim (por. kan. 1080 § 1 KPK). Taka sama władza rozciąga się na ewentualne uważnienie małżeństwa, jeśli zagraża odpowiednio wielkie niebezpieczeństwo i nie ma czasu na odniesienie się do Stolicy Apostolskiej lub do ordynariusza miejsca w przypadku dyspens, co do udzielania których jest kompetentny (por. kan. 1080 § 2 KPK). Spowiednik nie może jednak dyspensować od formy kanonicznej zawarcia małżeństwa.

Uprawnienia spowiednika w dyspensowaniu od przeszkód i nieprawidłowości do wykonywania święceń są bardzo skromne i obwarowane koniecznością zwracania się do kompetentnej władzy kościelnej. W naglących przypadkach tajnych, gdy zagraża niebezpieczeństwo poważnej szkody lub zniesławienia, związany nieprawidłowością do wykonywania święceń, ma obowiązek zwrócić się jak najszybciej do ordynariusza lub Stolicy Apostolskiej (Penitencjaria Apostolska). Gdy z jakiegoś powodu nie ma możliwości zwrócenia się do ordynariusza, albo, gdy chodzi o nieprawidłowości, jakie wyniknęły z faktu, iż usiłował on zawrzeć małżeństwo, chociażby cywilne, będąc sam związany węzłem małżeńskim, święceniami czy wieczystym ślubem czystości, bądź związany z kobietą ważnym małżeństwem, albo takim samym ślubem, a także popełnił dobrowolne zabójstwo albo spowodował aborcję, gdy skutek nastąpił, jak również wszyscy pozytywnie współdziałający, i nie ma możliwości zwrócenia się do Penitencjarii Apostolskiej, a rzeczywiście zagraża niebezpieczeństwo poważnej szkody lub zniesławienia, związany nieprawidłowością nie pozwalającą wykonywać święceń może je wykonywać. Ma jednak obowiązek jak najszybciej zwrócić się do ordynariusza lub Penitencjarii Apostolskiej za pośrednictwem spowiednika (por. kan. 1041 nr 3 i 4; kan. 1048 KPK). W takim przypadku nie podaje się nazwiska związanego z daną nieprawidłowością. Spowiednik praktycznie jest w tym przypadku jedynie pośrednikiem pomiędzy duchownym-penitentem i kompetentnym przełożonym, a nie tym, który udziela samej dyspensy.