Wszyscy do winnicy. Świeccy też

Teoretycznie wszyscy chcą dużego zaangażowania świeckich w Kościele. Problemy zaczynają się przy szczegółach. Czasami naprawdę drobnych.
Czyta się kilka minut
Uczestnicy synodu diecezjalnego archidiecezji krakowskiej, Kraków, 13 marca 2026 r. | Fot. Beata Zawrzel/REPORTER/East News
Uczestnicy synodu diecezjalnego archidiecezji krakowskiej, Kraków, 13 marca 2026 r. | Fot. Beata Zawrzel/REPORTER/East News

W Dekrecie Gracjana z XII stulecia zostało powiedziane, że „są dwa rodzaje chrześcijan”. Streszczając ten dokument, w znacznym uproszczeniu można stwierdzić, że pierwszy rodzaj to duchowni i zakonnicy, powołani do  modlitwy i rządzenia. Drugi rodzaj to świeccy. „Im zezwala się żenić, uprawiać ziemię, sądzić i rozstrzygać spory między ludźmi, prowadzić sprawy w sądach, składać ofiary na ołtarzach, płacić dziesięciny i w ten sposób mogą dostąpić zbawienia” – pisał przed wiekami autor dokumentu, który wywarł znaczący wpływ na postrzeganie wiernych w Kościele katolickim.

Można powiedzieć, że konsekwencją i rozwinięciem spojrzenia Gracjana była koncepcja upowszechniana po Soborze Trydenckim, zgodnie z którą wspólnota katolicka dzieliła się na Kościół nauczający (w domyśle – duchowni) i Kościół słuchający (w domyśle – świeccy). Jeszcze w 1906 roku papież Pius X w adresowanej do Kościołów we Francji encyklice Vehementer nos napisał, że Kościół jest ze swej natury społeczeństwem nierównym, to znaczy społeczeństwem złożonym z dwóch kategorii osób: pasterzy i trzody, tych, którzy zajmują miejsce wśród hierarchii i tłumu wiernych. „A kategorie te są tak wyraźnie od siebie oddzielone, że tylko w ciele pastoralnym znajduje się prawo i władza (…) konieczne do promowania i kierowania wszystkich członków ku celom społecznym tego społeczeństwa; i że tłum nie ma innego obowiązku, jak tylko pozwolić się prowadzić i naśladować swoich pasterzy jako potulna trzoda” – dowodził następca św. Piotra, którego dzisiaj kojarzymy przede wszystkim z dopuszczeniem dzieci do Komunii Świętej.

Z przejęciem i zachwytem

Potem był Sobór Watykański II i wszystko się zmieniło. „Jeden jest zatem wybrany Lud Boży: «Jeden jest Pan, jedna wiara, jeden chrzest» (Ef 4, 5); wspólna jest godność członków wynikająca z ich odrodzenia w Chrystusie, wspólna łaska synów, wspólne powołanie do doskonałości, jedno zbawienie, jedna nadzieja i niepodzielna miłość” – cytował z przejęciem i zachwytem Leon XIV podczas audiencji generalnej 1 kwietnia 2026 roku. To fragment soborowej Konstytucji dogmatycznej o Kościele Lumen gentium, ogłoszonej w listopadzie 1964 roku.

Podczas tej samej katechezy Leon XIV przywołał kolejny dokument – adhortację apostolską o powołaniu i misji świeckich w Kościele i w świecie Christifideles laici, którą św. Jan Paweł II ogłosił 30 grudnia 1988 roku. „Ojcowie soborowi, podejmując apel Chrystusa, wezwali wszystkich świeckich, mężczyzn i kobiety, do pracy w Jego winnicy” – przypomniał papież Polak w swym niezwykle istotnym dokumencie.

Stąd już tylko krok do stwierdzenia zawartego przez papieża Franciszka w adhortacji apostolskiej o głoszeniu Ewangelii we współczesnym świecie Evangelii gaudium z 24 listopada 2013 roku. Papież z Argentyny nie tylko odnotował fakt, że świeccy stanowią olbrzymią większość ludu Bożego. Stwierdził też, że „w ich służbie pozostaje mniejszość: wyświęceni szafarze”.

Nie tylko przez klerykalizm

Papież zauważył, że wzrosła świadomość tożsamości oraz misji świeckiego w Kościele. „Dysponujemy licznym laikatem, choć nie wystarczającym, z zakorzenionym poczuciem wspólnotowym i wielką wiernością zaangażowaniu w miłość, katechezę, celebrowanie wiary” – zwrócił uwagę Franciszek. Dodał jednak, że uświadomienie sobie tej odpowiedzialności laikatu, wypływającej z chrztu i bierzmowania, nie przejawia się w ten sam sposób we wszystkich stronach świata. „W niektórych wypadkach, ponieważ nie zostali uformowani, aby podjąć ważną odpowiedzialność, w innych przypadkach nie znajdując miejsca w swoich Kościołach partykularnych, by się wypowiedzieć i działać, z powodu nadmiernego klerykalizmu, pozostawiającego ich na marginesie decyzji” – diagnozował poprzednik Leona XIV. 

Wskazał na coś jeszcze. Jego zdaniem, nawet jeśli zauważa się większe uczestnictwo wielu w posługach świeckich, zaangażowanie to nie znajduje odzwierciedlenia w przenikaniu wartości chrześcijańskich do świata społecznego, politycznego i ekonomicznego. „Wiele razy ogranicza się do zadań wewnątrzkościelnych bez rzeczywistego zaangażowania w zastosowanie Ewangelii w transformacji społeczeństwa” – stwierdził Franciszek, akcentując, że formacja świeckich oraz ewangelizacja kategorii zawodowych i intelektualnych stanowią ważne wyzwanie duszpasterskie.

Gdy lider rezygnuje

Sprawa jest rzeczywiście poważna, może jednak warto najpierw przyjrzeć się, jak na polskim podwórku wygląda to zaangażowanie w zadania „wewnątrzkościelne”. Zaczynając od kwestii najprostszych, dotyczących liturgii. Ogólne wprowadzenie do mszału rzymskiego nie pozostawia wątpliwości, że zgodnie z tradycją odczytywanie z lekcjonarza czytań biblijnych nie należy do zadań celebransa. To zadanie dla lektora, podobnie, jak wykonywanie psalmu responsoryjnego dla świeckiego psałterzysty. Można powiedzieć, że jeśli ich brak i funkcje te wykonuje przewodniczący liturgii ksiądz, on ich zastępuje.

I tu pojawia się w niektórych parafiach problem. Zdarza się, że lektor albo psałterzysta co prawda uczestniczy we mszy świętej, ale z powodu nieraz lekkiego bólu gardła rezygnuje z posługi. Zadanie spada na duchownego, nawet jeżeli on sam jest znacznie bardziej zakatarzony lub o wiele bardziej kaszle. Opisana sytuacja jest drobnostką, ale skłania do pytań o poczucie odpowiedzialności świeckich za powierzone im zadania w Kościele.

Większy ciężar gatunkowy mają sprawy dotyczące roli i zadań świeckich liderów działających np. w parafii. Nie brak naprawdę świetnych osób, które chętnie, gorliwie, sumiennie i z wielkim zaangażowaniem prowadzą powierzone im grupy. To dzięki ich pracy i wysiłkowi niejednokrotnie rozkwitają one, przyciągając kolejnych wiernych. Zdarza się jednak, że uznany, doświadczony lider albo liderka niespodziewanie, czasem nawet bez podania powodu, rezygnuje z powierzonej funkcji, nie troszcząc się o wskazanie (a wcześniej o wyszukanie i przygotowanie) następcy albo następczyni. Takie postępowanie nie tylko może sparaliżować działanie prężnej dotychczas grupy, ale również zasiać zniechęcenie wśród innych świeckich, zaangażowanych na różnych polach parafialnego życia. Bywa, że ksiądz sam nie jest w stanie nagle podjąć się prowadzenia osieroconej grupy i bezskutecznie szuka zastępstwa za osobę dotychczas biorącą za nią odpowiedzialność.

Rodzina, praca i…

Prawie dziesięć lat temu Andrzej Macura w portalu Wiara.pl, komentując spotkanie Rady Konferencji Episkopatu Polski ds. Apostolstwa Świeckich przypomniał, że angażujący się w życie Kościoła świecki nie może robić tego kosztem swojej rodziny. Dlaczego? Ponieważ miłość małżeńska, wychowanie dzieci, to jego podstawowy obowiązek, z którego nic go nie zwalnia. Podobnie jak później zajęcie się chorymi czy niedołężnymi rodzicami. „Truizm? Oczywiście. Proszę tylko pod tym kątem przyjrzeć się różnym wymaganiom, jakie czasem stawia się świeckim angażującym się w życie Kościoła” – napisał autor, który sam jest zaangażowanym świeckim.

Zwrócił również uwagę, że angażujący się w życie Kościoła świecki nie może też robić tego kosztem swojej pracy zawodowej. „Pomijając już nawet kwestię potrzeby rzetelnego wypełniania powierzonych mu obowiązków, to właśnie praca zawodowa jest źródłem jego i jego rodziny utrzymania. Nie może jej zaniedbywać, a zajmować się swoją apostolską misją” – doprecyzował. Wskazał też na inne kwestie związane z byciem świeckim liderem w Kościele, m.in. na częste zmiany kapłanów, z którymi – co oczywiste – trzeba współpracować, zarzuty braku kompetencji (padające również ze strony innych świeckich) oraz „łatwość, z jaką można się pozbyć świeckiego, gdy z jakiegoś względu do jakiegoś zadania nie pasuje”.

Biorąc pod uwagę malejącą stopniowo liczbę księży duszpasterzujących w Polsce potrzebne jest coraz większe zaangażowanie świeckich, a powierzanie im różnych odpowiedzialnych zadań powoli powinno stawać się codziennością w Kościele w naszym kraju. Dlatego aktualne wydaje się pytanie, w jakim stopniu są na to przygotowani zarówno świeccy, jak i duchowni.

Cały artykuł przeczytasz z aktywną subskrypcją

Po stronie człowieka. Po stronie Ewangelii.

Wypróbuj za 1 zł przez miesiąc lub od razu zakup subskrypcję na rok i oszczędź pieniądze.

Polecane

Subskrypcja miesięczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp do treści przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Subskrypcja odnawia się automatycznie, rezygnujesz w dowolnym momencie
  • Po miesiącu próbnym 19,90 miesięcznie
1.00 zł

Subskrypcja roczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Korzystasz ze wszystkich treści za znacznie mniejsze pieniądze 
  • Otrzymujesz 25% rabatu i oszczędzasz 66 zł
  • Tylko 3,33 zł za wydanie
172.90 zł

Artykuł pochodzi z numeru 47/2026