Wielopiętrowe kłamstwo

Skazana za oszukanie inwestorów na ponad 700 milionów dolarów twierdzi, że od szkoły średniej nigdy świadomie nie skłamała. Zatem albo skutecznie oszukuje samą siebie, albo bezpardonowo brnie w swoich intrygach.
Czyta się kilka minut
Fot. Materiały prasowe
Fot. Materiały prasowe

Dziś ma 42 lata. Od ponad trzech lat odsiaduje jedenastoletni wyrok więzienia. Ma dwójkę dzieci. W 2014 roku uznano ją za najmłodszą miliarderkę spośród tych, które same dorobiły się fortuny. Zarządzała firmą, która miała odmienić oblicze medycyny, stworzyć alternatywę dla drogich i bolesnych badań medycznych: wszystko miała pokazać kropla krwi i urządzenie, które w szczytowej fazie każdy mógł mieć w swoim domu. Iluzja doskonała? Na tyle skuteczna, że inwestorzy wkładali w nią miliony dolarów.

Bez igły i bez bólu

Mowa o Elizabeth Holmes, założycielce firmy Theranos. Urządzenie przez nią produkowane miało zrobić do 100 różnych badań krwi z zaledwie kilku jej kropel pobranych z palca. W tej historii nie jest łatwo oddzielić to, co jest faktem, od kłamstwa, ale też od barwnych narracji stworzonych czy to na potrzeby marketingu, czy obrony własnej, gdy firma zaczęła się sypać. Zatem tylko krótki rys biograficzny.

Urodzona w 1984 roku w Waszyngtonie. Jak twierdziła, od dzieciństwa fascynowały ją wynalazki, sama chciała mieć kilka na swoim koncie. Bardzo interesowała się też medycyną, stąd potrzeba wynalazku łączyła się dla niej z poczuciem misji. Do tego panicznie bała się igieł. Trudno więc studiować medycynę z taką dolegliwością. Postanawia udać się na Uniwersytet Stanforda na kierunki okołomedyczne, konkretnie inżynierię medyczną. Podkreślam to, bo nie jest to jeden z wielu uniwersytetów – według rankingów światowych jest zawsze w pierwszej trójce. Nie jest łatwo się tam dostać i w większości trzeba mieć niemałą sumę, by ukończyć tam studia. Holmes raczej nie potrzebowała stypendium, bo już w klasie maturalnej pojechała na kurs języka mandaryńskiego w Pekinie, organizowany właśnie przez Stanford (do tego wątku wrócimy).

Nie zagrzewa jednak długo miejsca na uczelni i w 2003 roku zakłada firmę Theranos – pierwotnie pod nazwą Real-Time Cures. Pierwsza nazwa oddaje obietnicę, którą miała sprzedawać firma: diagnoza, a co za tym idzie skuteczne leczenie, będzie możliwa w czasie rzeczywistym, w kilka minut. Do tego w przystępnej cenie, co dla Amerykanów, których zdrowie uzależnione jest od polis ubezpieczeniowych, było warte ryzyka.

Kalifornijska fatamorgana

Ważne jest też, gdzie ją zakłada – parę kilometrów od swojej uczelni, w Palo Alto. To miasto, które jest siedzibą Mety (Facebook), Tesli, Hewlett Packard, oddziałów Google czy PayPala, a przede wszystkim to część kalifornijskiego Eldorado dla różnej maści start-upów, z miliardowymi przepływami pieniężnymi, potężnym rynkiem innowacji i badań. Przez 10 lat firma Holmes pnie się w górę, by maksymalnie osiągnąć wartość 9 miliardów dolarów.

Można zadać pytanie, jak to możliwe, że w 2016 roku spółka została wyceniona na 0 (zero!) dolarów, a jej właściciele nie mieli jak wypłacić wierzytelności? Gdzie wyparowały pieniądze inwestorów? Na pierwsze pytanie można odpowiedzieć krótko: spekulacje giełdowe; upadła, ponieważ jej flagowa technologia badań z jednej kropli krwi nigdy nie działała, a zarząd przez lata fałszował wyniki i okłamywał inwestorów. Na drugie: być może większość pieniędzy pochłonęło pompowanie tej iluzji – wypłaty dla pracowników, utrzymanie laboratoriów i tak dalej.

O samej bohaterce mówiono w pewnym momencie, że ma 4,5 miliarda majątku. Nic trudnego, by coś sprzedać i oddać pieniądze inwestorom, prawda? Byłby to tylko ułamek z miliardów, jednak Holmes nie mogła tego zrobić. Ta kwota była tylko papierowa, zawarta w akcjach firmy. Gdyby zaczęła je w dużej liczbie wyprzedawać, inni zwęszyliby jakieś problemy.

Podsumowując, po sądowej batalii właścicielka Theranosa spędza wyrok w więzieniu i musi oddać 500 milionów dolarów.

Czego nie widać

Wracam do sprawy dzięki filmowi dokumentalnemu, który od połowy października możemy oglądać w kinach. Trudno się do niego odnieść. Reżyserzy, Nathan Fielder (swoją drogą absolwent jednej z prestiżowych kanadyjskich szkół biznesu) i Lance Oppenheim (reżyser dokumentów, choć równolegle w kinach obejrzymy jego film fabularny Primetime) tuż przed seansem proszą, by nie zdradzać za wiele z tego, co się zobaczyło przez niemal trzy godziny filmu. Prawdę mówiąc, nawet w obszernym artykule nie dałoby się streścić tego, co się zobaczyło, a raczej wysłuchało.

Zacznijmy więc może od formy. Jest to film dokumentalny zrealizowany metodą obserwacji uczestniczącej. Nie jest to szczególnie nowy sposób kręcenia. Jeśli chcemy opowiedzieć historię kogoś, musimy z tą osobą spędzić trochę czasu, zdarzało się, że twórcy zamieszkiwali w pobliżu lub wręcz ze swoim bohaterem (to chyba zresztą lubiana przez Oppenheima metoda, bo np. w 2020 roku stworzył on Coś na kształt raju – dokument, w którym relacjonuje swój pobyt w wiosce dla emerytów na Florydzie i przy okazji odsłania jej ciemne strony). Co więc wyróżnia nasz film? Otóż główna bohaterka za 34 dni pójdzie do więzienia. Ona sama chce, by kamery dokumentowały ten czas. Nie ucieka od rozmów z Fielderem, który z kolei nie ucieka od rozbrajająco szczerych pytań, próby zdemaskowania przed Elizabeth i Billem (partnerem i ojcem ich dwójki dzieci) ich własnych, jeśli nawet neutralnie założymy, że nie kłamstw, to przynajmniej daleko idącej niekonsekwencji. Wiadomo, gdy ktoś z tobą mieszka, to czasami nawet niechcący usłyszy strzęp rozmowy, której nie chciałbyś ujawniać. Nawet jeśli początkowo pomysł takiego dokumentu podoba się Billowi i jego żonie, to dociekliwość reportera może wyprowadzać z równowagi. Wreszcie nadchodzi moment początku odbywania kary przez Holmes. Choć nie kończy on projektu filmu, to nie trzeba być Sherlockiem, żeby domyślić się, jak trudno go dalej realizować. „Zobaczysz wszystko” – jak głosi tytuł. Nawet jeśli to „wszystko” oznacza poważne luki w opowieści, które nie są neutralne, a sieją coraz więcej wątpliwości co do motywów działania Billa i Elizabeth.

Nieobecni

Na miesiąc przed rozstaniem para nie spotyka się z żadnymi znajomymi. Dwa razy widzimy rodziców bohaterki, jego rodzice pojawiają się tylko w opowieści w bardzo pobocznym wątku. Holmes była twarzą i dłońmi tego projektu (bo na jej najsłynniejszym zdjęciu między kciukiem a palcem wskazującym trzyma kapsułkę, która rzekomo miała być rdzeniem jej wynalazku).

Nie została jednak skazana sama. Ta historia ma jeszcze jednego bohatera. To Ramesh „Sunny” Balwani – Pakistańczyk, rocznik 1965. Poznaje Elizabeth jako dorosły i żonaty mężczyzna na wspomnianym wyżej kursie mandaryńskiego. Holmes rezygnuje ze studiów, on zapisuje się na studia informatyczne, ale jako absolwent wcześniejszych studiów biznesowych tworzy misterny plan zdobywania inwestorów dla firmy Theranos. Oraz pozostaje z prawie 20 lat młodszą od siebie Elizabeth w związku romantycznym. To on na spółkę z Holmes będzie musiał zapłacić pół miliarda dolarów wierzycielom. Dlaczego zatem Fielder i Oppenheim nie robią filmu o dwójce hochsztaplerów? Może dlatego, że Sunny poszedł na ugodę, z sądami walczył tylko w sprawach proceduralnych, nie głosił wszem i wobec, że jest pokrzywdzony, bo nikt nie uwierzył w jego projekt. Zupełnie odwrotnie niż jego wspólniczka, która nie przestała zapewniać, że jest niewinna, że sprawy biznesowe pozostawiała innym i naprawdę chciała pomóc ludzkości.

Właściwie jej obecny partner snuje plany wielkiego powrotu: prototypów, otwarcia się na kontynuację projektu przez ekspertów i inwestorów. Może też dlatego, że jest coś magnetycznego we wzroku niebieskookiej, filigranowej blondynki, która bez mrugnięcia okiem stwierdza nie tylko, że nikogo nie okłamała w tej sprawie. Twierdzi, że od liceum nikomu nigdy nie powiedziała nieprawdy. Czy te oczy mogą kłamać? Angielski tytuł dosłownie brzmi Możesz zobaczyć wszystko – ale czy warto próbować, nawet jeśli moglibyśmy zobaczyć coś przerażającego o ludzkiej naturze?

Zobaczysz wszystko
reż. Nathan Fielder, Lance Oppenheim
USA 2026

Cały artykuł przeczytasz z aktywną subskrypcją

Po stronie człowieka. Po stronie Ewangelii.

Wypróbuj za 1 zł przez miesiąc lub od razu zakup subskrypcję na rok i oszczędź pieniądze.

Polecane

Subskrypcja miesięczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp do treści przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Subskrypcja odnawia się automatycznie, rezygnujesz w dowolnym momencie
  • Po miesiącu próbnym 19,90 miesięcznie
1.00 zł

Subskrypcja roczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Korzystasz ze wszystkich treści za znacznie mniejsze pieniądze 
  • Otrzymujesz 25% rabatu i oszczędzasz 66 zł
  • Tylko 3,33 zł za wydanie
172.90 zł

Artykuł pochodzi z numeru 47/2026