Dziecko jako kurator sztuki

Nawet muzea wojskowości mają ofertę edukacyjną, a czasami najdziwniejsza, specjalistyczna jednostka muzealna czy galeria może być dla młodego odbiorcy czymś zachwycającym. Właśnie ukazała się publikacja Dziecko i sztuka. Raport z badania praktyk i rekomendacje kadr kultury opracowana przez Agnieszkę Karp-Szymańską wraz z kierowaną przez nią Fundacją Czas Dzieci. Badacze, poza analizą dostępnych danych, rozmawiali też z rodzicami dzieci w wieku od 3 do 14 lat. Pozwoliło to przygotować rekomendacje dla tych, którzy kulturę tworzą. Pierwszy wniosek – to właśnie czas trzeba ofiarować dziecku, a nie swoje genialne pomysły czy fantazje na temat tego, co może je zainteresować. Ten moment spotkania może doprowadzić do niezwykłych efektów. 

Kapcie na bok 

Wspomnienia z wizyt w muzeach sprzed jeszcze kilkunastu lat bywają często traumatyczne. Zamiast poznawać historię, sztukę, chłonąć kulturę, mały człowiek musiał myśleć, jak tu czegoś nie uszkodzić albo nie zakłócić spokoju wszechobecnych paprotek. Dziś z pewnością najmłodsi są w instytucjach kultury mile widziani. „Nie dotykaj”, „nie biegaj”, „nie mów głośno” – to coraz rzadsze komunikaty, nie świadczy to o bezstresowym wychowaniu, tylko zmianie optyki. Przykładowo – często obok eksponatów pozostawione są przedmioty, które jak najbardziej trzeba dotykać. To fragmenty eksponatów, rzeczy pozwalające dotknąć faktury, materiału, z którego coś zostało stworzone. Przeznaczone specjalnie dla najmłodszych oprowadzania zamieniają się w rodzaj gry czy detektywistycznej zabawy. Szczera rozmowa tuż przy dziele, można rzec w jego obecności, pozwala także dorosłym odkryć to, czego sami w sztuce nie zobaczą. Wspomniany raport pokazuje także, że takie doświadczenie mają nie tylko dzieci z większych miast. Coraz częściej ciekawą ofertę kulturalną można znaleźć też w całkiem małych miejscowościach. Idąc za oczekiwaniami rodziców, gminne domy kultury proponują od kilku do kilkunastu propozycji obcowania z różnymi rodzajami sztuk. Tworzą także ofertę zróżnicowaną ze wzglądu na wiek: od tak zwanych „naj-najów”, czyli dzieci w wieku przedszkolnym, do energicznych nastolatków. Dobrą propozycję kulturalną dla dzieci i młodzieży cechuje jednak jej interaktywność. Trudno zliczyć tych, którzy zrażeni do instytucji kultury przestali z nich korzystać, ale można w raporcie zobaczyć ciekawą zależność: rodzice z takimi doświadczeniami dają kulturze szansę. Dla nich uczestnictwo dziecka w kulturze jest nie tyle kwestią prestiżu, ile inwestycją w jego rozwój. 

Muzeum to nie plac zabaw 

W muzeum można stanąć przed obrazem i po prostu na niego patrzeć. Można też wejść z nim w relację: zadać pytanie, sprawdzić materiał, porównać wrażenia albo spróbować stworzyć coś samodzielnie. Nie chodzi o zamianę galerii w plac zabaw, lecz o to, by odbiorca nie pozostawał biernym widzem. Raport Dziecko i sztuka wskazuje, że kontakt ze sztuką staje się atrakcyjniejszy, gdy towarzyszą mu działanie i uczestnictwo. Warsztaty, eksperymentowanie, rozmowa i twórcze zadania przekładają abstrakcyjne treści na konkretne doświadczenie. Dziecko może dotknąć, ułożyć, narysować, sprawdzić lub opowiedzieć, co zauważyło. Buduje własne znaczenia i odwagę interpretowania. Ważne, by aktywność wynikała z tematu wystawy i prezentowanych dzieł, a nie była dodatkiem. Interaktywność sama w sobie nie gwarantuje wartościowego spotkania ze sztuką. Ekran, przycisk czy efektowna instalacja mogą przyciągnąć uwagę, ale nie muszą pogłębiać rozumienia. Dobrze zaprojektowane działanie zachęca do uważnego oglądania, obserwacji, pytań i szukania odpowiedzi. Nie narzuca jednej interpretacji, lecz pomaga dziecku zbudować własną. Praktyki opisane w raporcie pokazują sposoby łączenia oglądania z aktywnością: wystawy przygotowywane z myślą o młodych odbiorcach, warsztaty i współtworzenie działań z dziećmi. Nie chodzi w nich o rozrywkę, ale o stworzenie sytuacji, w której dziecko może tu wejść w dialog z dziełem, zamiast jedynie usłyszeć, co powinno o nim myśleć. Muzeum nie musi wybierać między powagą sztuki a potrzebami młodego odbiorcy, bo dziecięca ciekawość sama może stać się punktem wyjścia do spotkania z treścią artystyczną. Interaktywność jest wtedy nie celem, lecz narzędziem: pomaga zatrzymać się przy dziele, uruchomić wyobraźnię i uczynić kontakt ze sztuką doświadczeniem. Tego oczekują też rodzice, by ich pociechy były traktowane podmiotowo. Oczekują tego od placówek edukacyjnych, by obcowanie ze sztuką było doświadczeniem wspólnotowym, ale podkreślają też, że wiele rodzin stara się o proponowanie dziecku kulturalnego spędzania czasu. Pokazuje to, że dotarcie do sztuki może angażować całą rodzinę. 

Mały znawca sztuki 

Dziecko nie musi znać kontekstu dzieła ani odczytywać intencji artysty, by wartościowo spotkać się ze sztuką. Może zatrzymać uwagę na kolorze, fakturze lub szczególe, który dorosłemu umyka. Może opowiedzieć o pracy własnymi słowami, skojarzyć ją z codziennością albo stworzyć nieoczywistą interpretację. To nie błąd, lecz przejaw wrażliwości i wyobraźni. Raport Dziecko i sztuka przypomina, że młody odbiorca nie jest pustym naczyniem, które instytucja ma wypełnić wiedzą. Potrzebuje przestrzeni do odkrywania, zadawania pytań i wyrażania własnego zdania. Dostosowanie oferty do wieku nie powinno więc oznaczać infantylizowania sztuki. Chodzi o sposób opowiadania i organizację doświadczenia. Przedszkolaki poznają dzieło przez zmysły, ruch i zabawę; dzieci szkolne przez eksperyment, porównywanie i pytania, a nastolatki przez dyskusję, wybór i tematy bliskie ich doświadczeniu. Podobne wnioski płyną z przeglądu badań przygotowanego przez badaczy pod okiem Rosie Flewitt. Naukowcy przeanalizowali 48 publikacji poświęconych temu, jak dzieci w wieku od 0 do 8 lat poznają eksponaty w muzeach nauki. Zauważyli, że dzieci angażują się mocniej, gdy mogą nie tylko oglądać obiekty, lecz także ich doświadczać, rozmawiać o nich z innymi, wspólnie je odkrywać i samodzielnie decydować, czym chcą się zainteresować. Znaczenie mają więc nie tylko informacje przekazywane przez muzeum, ale również możliwość działania, zadawania pytań i poznawania przez zmysły. Choć badanie dotyczy muzeów nauki, jego wnioski mogą być inspiracją także dla instytucji prezentujących sztukę. Tym bardziej, że jest lepiej – choć sporo jeszcze do zrobienia. 

Edukacja jako gra zespołowa 

Polska nie zaczyna od zera. Raport odnotowuje 423 inicjatywy artystyczne dla dzieci w 147 miejscowościach. To duży potencjał, ale oferta nie jest wszędzie równie dostępna. Miejsce zamieszkania ma znaczenie: łatwiej korzystać z wystaw i warsztatów tam, gdzie działają instytucje. Liczba inicjatyw nie mówi o tym, jak często się odbywają ani do ilu dzieci docierają. Za wartościową ofertą stoją też zasoby: czas, przestrzeń, pieniądze i kompetentni ludzie. Raport pokazuje, że edukacja artystyczna często opiera się na pracownikach własnych instytucji, a przygotowanie wydarzeń wymaga niewidocznej pracy organizacyjnej. Jeśli program zależy wyłącznie od pasji jednej osoby, trudno go utrzymać. Potrzebne są stabilne zespoły, łączące wiedzę o sztuce z umiejętnością pracy z dziećmi. To nie zadanie samych muzeów i galerii. Trwała oferta wymaga współpracy instytucji, szkół, rodzin i samorządów oraz finansowania pozwalającego planować działania na lata. UNESCO w swojej Karcie Praw Dziecka wskazuje na potrzebę łączenia edukacji kulturalnej formalnej i nieformalnej. Potencjał już istnieje; wyzwaniem jest stworzenie warunków, by dostęp dziecka do sztuki nie zależał od miejsca zamieszkania ani pasji pojedynczych osób. Badania pokazują, że instytucje nie mają wychowywać dopiero przyszłych odbiorców sztuki. Oni już teraz, nawet mając kilka lat, mają stawać się częścią kultury, by móc później ją rozwijać i z niej w pełni korzystać. Tak, w tym sensie kuratorem sztuki, czyli kimś, kto o nią dba i ją rozwija, może zostać nawet dziecko.