Sycylijska Settimana Santa – między mistyką, tradycją i spektaklem

Wspaniałe procesje pełne duchowych uniesień i barokowa, często ekstrawagancka oprawa, a wszystko to przesiąknięte autentycznym mistycyzmem ludowym. Od Trapani po Mesynę, od Katanii po Palermo niemal każde miasto i miasteczko celebruje mękę, śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa w wyjątkowy, jedyny i niepowtarzalny sposób. Tu boskość spotyka się z człowieczeństwem, sacrum z profanum, duchowość z folklorem, zabawa z refleksją. Ceremonie, parady i procesje religijne, które odbywają się o tej porze roku, stanowią nie tylko o religijności mieszkańców wyspy, ale są też elementem sycylijskiej kultury, historii, tradycji i folkloru.

W Ennie w procesjach Wielkiego Tygodnia uczestniczą bractwa w charakterystycznych, tradycyjnych, zakapturzonych strojach. W Trapani „Procesja Tajemnic'' w Wielki Piątek słynie z długości jej trwania – często są to nawet 24 godziny. Niewielka miejscowość Prizzi znana jest z kolei z „Tańca Diabłów”, a w San Fratello w Wielką Środę, Czwartek i Piątek organizowane jest „Święto Żydów”.

W wielu zakątkach wyspy uroczystości Wielkiego Tygodnia rozpoczynają się  w Niedzielę Palmową od inscenizacji wjazdu Jezusa do Jerozolimy (tak jest między innymi w Caltanissetcie, Ennie czy Caccamo), natomiast w miejscowości Aidone organizowany jest  Corsa dei Santoni. Jest to bieg, podczas którego prezentowane są ponad trzymetrowe posągi, przedstawiające dwunastu apostołów w ich kolorowych szatach i płaszczach. Procesje z obrazami czy posągami świętych można spotkać także w poniedziałek, wtorek czy środę. W Wielki Czwartek na Sycylii, po wieczornej liturgii, Najświętszy Sakrament umieszcza się w specjalnych kaplicach zwanych „grobami”. Przyozdobione są one kwiatami i kiełkami roślin (najczęściej strączkowych lub pszenicy), które kiełkowały w ciemności przez 40 dni. Jedną z tradycji Wielkiego Czwartku jest też „Nawiedzenie Siedmiu Kościołów”, czyli wieczorne nawiedzanie wspomnianych już „grobów”. W Marsali w Wielki Czwartek organizowana jest „żywa droga krzyżowa”, czyli Misterium Męki Pańskiej, które rozgrywa się na ulicach historycznego miasta.

Główne uroczystości związane z Wielkim Tygodniem na Sycylii odbywają się w Wielki Piątek. Wówczas niemal wszędzie organizowane są drogi krzyżowe lub niezwykle widowiskowe, pokutne procesje. Obrzędy te czerpią inspirację z tradycji hiszpańskiej i często przypominają procesje organizowane między innymi w Andaluzji. Wiąże się to z dominacją hiszpańską na wyspie, która miała miejsce między XV a XVIII wiekiem. Hiszpanie wprowadzili wówczas na Sycylii wiele własnych obrzędów związanych ze świętami chrześcijańskimi. Dlatego do dziś na wyspie spotkać można wiele przykładów tak zwanych „Procesji Tajemnic”. Wywodzą się one bezpośrednio z Los Pasos, typowych wielkotygodniowych pochodów organizowanych w Sewilli czy Maladze. W sycylijskich procesjach niesione są różnego rodzaju figury, które przywołują sceny z Męki Pańskiej. Są to figury Matki Boskiej Bolesnej, zmarłego Chrystusa albo tak zwane ruchome krzyże – postać Chrystusa jest przymocowana do krzyża, ale podczas procesji zdejmowana jest z krucyfiksu, a następnie umieszczana w specjalnej szklanej trumnie. W miejscowości Savoca w prowincji Mesyna organizowana jest Żywa Droga Krzyżowa, w której uczestniczy ponad 100 osób przebranych za postaci z Męki Pańskiej. Procesja Tajemnic charakteryzuje również Wielki Tydzień w zachodniej Sycylii, w Erice, a także na Wyspach Liparyjskich. W tym ostatnim przypadku procesja prowadzi z Lipari przez historyczne centrum aż do Zamku Normanów.

Jedne z najbardziej spektakularnych i najpiękniejszych uroczystości Wielkiego Tygodnia odbywają się w Ennie. Każdego roku do tej malowniczej miejscowości położonej w samym sercu Sycylii zjeżdża tysiące turystów z całego świata, by uczestniczyć w wydarzeniu, które łączy w sobie głęboką religijność z historyczną tradycją, tworząc niezapomniane wrażenie. Uroczystości rozpoczynają się już w Niedzielę Palmową. Wówczas odtwarzany jest między innymi wjazd Jezusa do Jerozolimy. Od Niedzieli Palmowej do Wielkiej Środy, każdego dnia 15 miejscowych bractw przechodzi w procesjach ze swoich kościołów do katedry, gdzie następnie odbywa się obrzęd „ura”, czyli uroczysta adoracja eucharystyczna. W Wielki Piątek po południu wszystkie bractwa (w sumie jest to ponad dwa tysiące osób w charakterystycznych strojach z białymi kapturami na głowach) przybywają do katedry, gdzie rozpoczyna się uroczysta Processione delle Vare del Cristo morto e dell’Addolorata. W procesji na specjalnych tacach niesionych jest między innymi 25 symboli męczeństwa Chrystusa, zwanych misteri (tajemnice). Procesja trwa do późnych godzin wieczornych, a wszystko odbywa się w rytm muzyki, żałobnych marszy i przy blasku pochodni. Kulminacją wszystkich uroczystości jest ceremonia a Paci (procesja pokoju) w Niedzielę Wielkanocną. Podczas procesji na placu przed katedrą spotykają się figury Zmartwychwstałego Chrystusa i Madonny.

Jedna z najstarszych i najdłuższych procesji (i to nie tylko na wyspie, ale w całych Włoszech) odbywa się w Wielki Piątek w Trapani. Organizowana jest ona od ponad 400 lat i ma oczywiście hiszpańskie korzenie. Pierwotnie została zorganizowana przez Bractwo Krwi Chrystusa, a następnie przez Bractwo Świętego Michała Archanioła. Z biegiem lat powierzono ją cechom rzemieślniczym. Co roku wyrusza ona w Wielki Piątek o godzinie 14 z kościoła Chiesa delle Anime del Purgatorio i trwa niemal 24 godziny. W procesji niesione są tak zwane „tajemnice”. Jest to grupa 20 rzeźb przedstawiających mękę i śmierć Chrystusa.

W Palermo organizowanych jest kilka procesji (za każdą odpowiada inne bractwo, np. piekarzy albo woźniców), w których niesiona jest figura Matki Boskiej Bolesnej i szklana trumna z figurą zmarłego Chrystusa. W Randazzo odbywają się dwie procesje: poranna, podczas której figura Świętego Krucyfiksu odwiedza groby miejskie, oraz wieczorna, główna procesja, w czasie której figury Ukrzyżowanego Chrystusa i Matki Boskiej Bolesnej niesie około stu wiernych w białych szatach. W Castroreale w Wielkim Tygodniu odbywa się wyjątkowa uroczystość zwana Festa del Cristo Lungo, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „święto Długiego Chrystusa”. W Wielką Środę i Wielki Piątek organizowana jest tu procesja z niezwykłym, XVII wiecznym krucyfiksem, która do samego końca trzyma wszystkich w napięciu. A wszystko za sprawą wielkości krucyfiksu i sposobu jego transportowania. Naturalnej wielkości krzyż osadzony jest bowiem na cyprysowym palu o długości około trzynastu metrów. Początkowo niesiony jest on na ramionach przez szesnastu mężczyzn, a następnie przy pomocy specjalnych drewnianych tyczek ustawiany jest pionowo na ozdobnym felkoro (ozdobnej platformie) i w taki sposób przemierza ulice miasta. Widok krzyża „sunącego” ponad dachami robi ogromne wrażenie. A wszystko to odbywa się przy akompaniamencie orkiestry dętej, w blasku specjalnej iluminacji i fajerwerków.

W Caltanisetcie uroczystości trwają praktycznie przez cały tydzień. W Wielki Wtorek wieczorem w centrum historycznego miasta odbywa się Scinnenza. Jest to swego rodzaju widowisko przedstawiające proces Jezusa oraz inne momenty Męki Pańskiej. Kulminacją jest sama Scinnenza (od sycylijskiego czasownika scinniri, to znaczy „zstępować”), czyli zdjęcie Jezusa z krzyża. W Wielką Środę odbywa się procesja Real Maestranza z Najświętszym Sakramentem. Uczestniczą w niej wszyscy rzemieślnicy działający w regionie, a w procesji niesione są również flagi i insygnia rzemieślniczych cechów. Po południu tego samego dnia odbywa się procesja varicedde, czyli miniaturowych rzeźb przedstawiających sceny Męki Pańskiej. W dawnych czasach figury te niesione były głównie przez dzieci i robotników. Obchody Wielkiego Czwartku skupiają się wokół procesji Vare, czyli procesji z platformami przedstawiającymi sceny z ostatniej wieczerzy czy drogi krzyżowej. To najbardziej wyczekiwany moment całego Wielkiego Tygodnia w Caltanisetcie. Każda platforma składa się z figur naturalnej wielkości, a niektóre są trójwymiarowymi reprodukcjami słynnych obrazów, między innymi Ostatniej wieczerzy Leonarda da Vinci czy Zdjęcia z krzyża Rubensa. Wszystkie vare są powierzone cechom, które co roku dbają o ich dekoracje kwiatowe. Podczas procesji towarzyszą im orkiestry z różnych stron Sycylii, a muzycy grają na ulicach Caltanisetty aż do drugiej w nocy. W Wielki Piątek odbywa się kolejna procesja, tym razem „Świętego Krucyfiksu Pana Miasta”, znanego również jako Christo nero, czyli „Czarny Chrystus”. Ten niewielki krucyfiks, według tradycji, został znaleziony w XIV wieku przez dwóch fogliamarów – zbieraczy dzikich ziół, w jaskini na obrzeżach miasta. Był on osmolony od świec, lecz wszelkie próby jego wyczyszczenia były daremne, ponieważ po oczyszczeniu krucyfiks znów stawał się czarny. Stąd wzięła się popularna nazwa. W Wielki Piątek, o zachodzie słońca, krucyfiks ten niesiony jest w procesji przez fogliamari, dawnych zbieraczy dzikich ziół. Mężczyźni pielgrzymują boso, przyodziani w czerwone tuniki, i śpiewają wzruszające ladate, czyli lamentacje, które w silnym sycylijskim dialekcie przywodzą na myśl Mękę Pańską.

Na Wielkim Tygodniu uroczystości się jednak nie kończą. Także w wielkanocny poranek w wielu sycylijskich miastach organizowane są procesje Incontro (spotkanie), znane pod różnymi nazwami: u Scontru (w Cassaro), u Ncontru (w Ribera), a Giunta (w Aidone) czy a Junta (w Caltagirone ). Celebracja rozpoczyna się zwykle wczesnym rankiem i obejmuje procesję z figurą Madonny, która przemierza ulice miast w poszukiwaniu swego zmartwychwstałego Syna. Spotkanie figur odbywa się najczęściej w centralnym punkcie miasta. Dodatkowo Madonna zmienia płaszcz z czarnego na inny, bardziej kolorowy i odświętny, a w niektórych przypadkach postać Matki Boskiej pochyla się w stronę Chrystusa lub jest wyposażona w ruchome ramiona, by udzielić błogosławieństwa.

Inną powszechną i bardzo popularną tradycją jest koronacja Matki Boskiej Bolesnej. Odbywa się ona wieczorem w Niedzielę Wielkanocną. Wówczas na figurę Madonny zakłada się koronę, którą zdjęto z jej skroni w Wielki Piątek na znak żałoby po śmierci Jezusa. Wyjątkową oprawę ma wielkanocny poranek w miejscowości Prizzi w prowincji Palermo. Wówczas na ulicach tego miasteczka organizowany jest U Ballu di diavoli, czyli „Taniec Diabłów''. Zwyczaj narodził się prawdopodobnie w średniowieczu, jednak nie brak w nim wyraźnych śladów pogańskich tradycji skupionych wokół triumfu życia i odrodzenia roślinności na początku wiosny. W niedzielny poranek zamaskowane diabły (ubrane na czerwono) i Śmierć (ubrana w typową żółtą szatę) wyruszają na ulice miasta, by płatać różnego rodzaju figle i psoty i zatrzymywać przechodniów. Wykupić można się tylko w zamian za ofiarę – pieniądze lub słodkości. Po południu diabły próbują też nie dopuścić do spotkania na głównym placu posągów Chrystusa i Madonny. Naprzeciw nim stają jednak aniołowie i dochodzi do konfrontacji, a widzowie mogą obserwować specjalną choreografię zwaną właśnie „Tańcem Diabłów”. Gdy diabły zostają ostatecznie pokonane, zmartwychwstały Chrystus i Madonna mogą się w końcu spotkać, a dźwięk dzwonu ogłasza zwycięstwo dobra nad złem.

W okresie wielkanocnym warto odwiedzić również San Biagio Platani. Wówczas obywa się tam jedyny i niepowtarzalny Festiwal Archi di Pasqua, czyli Łuków Wielkanocnych zwanych też inaczej Łukami Chlebowymi. Już na wiele tygodni przed Wielkanocą dwa bractwa: Madunnara (czcicieli Matki Boskiej) i Signurara (czcicieli Jezusa) przygotowują monumentalne łukowate konstrukcje. Wykonane są one z trzciny, agawy, wierzby, wawrzynu, rozmarynu i gałązek palmowych, a zdobią je wyjątkowe rzeźby z chleba. Te niezwykłe konstrukcje, sięgające kilkunastu metrów, ustawione są na głównej ulicy miasta – Corso Umberto I, a w Niedzielę Wielkanocną stanowią tło do spotkania posągów Zmartwychwstałego Chrystusa i Madonny. Wielkanocne Łuki można podziwiać w San Biagio Platani aż do maja.