Park kulturowy w Płonkowie

Coraz popularniejsze stają się parki kulturowe, będące alternatywą dla nudnych sal muzealnych i umożliwiające prezentację tego wszystkiego, czego w salach zamknąć się nie da. Taki park otwarto 10 listopada w Płonkowie – jest on owocem przeprowadzonych tam w 2006 roku prac archeologicznych.

Nowy park kulturowy poświęcony jest istniejącemu niegdyś w Płonkowie cmentarzowi i kościołowi pw. św. Oswalda.

Kościół św. Oswalda

Parafia w Płonkowie istnieje od XIV w. Erygowana została w roku 1325 i wtedy też rozpoczęto budowę kościoła. Później kościół ten wielokrotnie był okradany i niszczony, wreszcie w 1571 r. dziedzic Andrzej Kaczkowski na fundamentach poprzedniego wybudował nowy, drewniany kościół. Po raz trzeci kościół w Płonkowie budowano w roku 1754 – był to również drewniany, barokowy budynek z wieżą, który po remontach przetrwał do wybuchu II wojny światowej. 5 października 1939 r. właśnie tutaj Niemcy skatowali i zamordowali ks. Mariana Skrzypczaka, miejscowego proboszcza. Dwa tygodnie później zabytkowy kościół ograbiono, a następnie oblano go benzyną i spalono. Kościół palił się przez kilka dni, a Niemcy pilnowali, by nikt z miejscowych nie próbował ugasić pożaru. Nowy kościół, już pod wezwaniem bł. Maksymiliana, został zbudowany dopiero w latach 1978–1980.

Park

Archeolodzy przyjechali do Płonkowa na zaproszenie tutejszego proboszcza ks. Józefa Bachorza w roku 2006 i rozpoczęli prace wykopaliskowe na miejscu, w którym stał kościół św. Oswalda. Podczas wykopalisk w 28 wykopach znaleziono fragmenty dwóch poprzednich świątyń wraz z cmentarzem, ok. 300 szkieletów, monety, ozdoby, fragmenty odzieży. Przy okazji wyszło na jaw również i to, że mieszkańcy Płonkowa brali udział w bitwie pod Grunwaldem. Aby dobrze pokazać owoce pracy archeologów, postanowiono wyeksponować je w parku kulturowym, który powstał przy wsparciu Urzędu Marszałkowskiego, konserwatora zabytków, funduszu ochrony środowiska, władz powiatu inowrocławskiego oraz gminy Rojewo. W parku zobaczyć można zarys fundamentów dawnych świątyń oraz podziemnych krypt, zrekonstruowano także XVIII-wieczną dzwonnicę. Jakie jeszcze tajemnice kryła w sobie ziemia w Płonkowie?

Cmentarz

Dawny cmentarz w Płonkowie jest najlepiej przebadanym cmentarzem nowożytnym na Kujawach. Wyposażenie grobów należy do najbogatszych w Polsce, a płonkowskie znaleziska pozwalają porównać tryb życia, sposób odżywiania się chłopów i szlachty oraz stwierdzić ich ogólny stan zdrowia i przyczyny śmierci.

Wykopaliska w Płonkowie są wielkim źródłem wiedzy przede wszystkim na temat obyczajów pogrzebowych katolików od czasów średniowiecznych aż po II wojnę światową. Wśród wielu pochówków podczas wykopalisk wydobyto między innymi liczne i bogato wyposażone pochówki szlacheckie. Odkryto również budowane w kościele ceglane krypty grobowe, zawierające między innymi szczątki fundatorów kościoła i ich rodzin. Oprócz krypt ceglanych znaleziono również pochówki w obstawie kamiennej oraz warstwowe groby pod dawną posadzką kościoła.

Zmarłych w Płonkowie chowano od czasów średniowiecza, nie oczyszczając poprzednio miejsca z pochówków wcześniejszych. Trumny umieszczano jedna na drugiej – dopiero w 1900 r., gdy głębokość grobów wynosiła zaledwie 50 cm, podjęto decyzję o utworzeniu nowego cmentarza poza granicami wsi.

Groby

Pochówki w Płonkowie zwykle nie należały do ubogich. W bogatszych, znajdujących się bliżej kościoła grobach, znaleziono między innymi dwa diademy z mosiężnych blaszek czy ślady na czaszkach po koronkach klockowych z nici ze złotym oplotem. Wśród ozdób nie brakowało także szklanych i półszlachetnych paciorków i mosiężnych szpilek, służących do upinania (zamiast szycia) ubrań.

Część trumien obita była suknem lub jedwabiem, z zewnątrz udekorowane były drucikami, mosiężnymi nitami lub cynową blachą z ornamentami roślinnymi, czasem też zdobione były mosiężnymi imitującymi złoto guzami układanymi w znak krzyża na wiekach lub symbolami maryjnymi na szczytach trumien. Przy szczątkach ludzkich znajdowano medaliki, krzyżyki, różańce i szkaplerze, różne elementy ubioru (haftki, guziki, koraliki), resztki wianków ze sztucznych lub żywych kwiatów, ozdobionych pasmanterią. Unikatem na skalę europejską jest rzeźbiony paciorek z kości, ukazujący twarz żyjącego i umarłego (dotąd znaleziono jedynie kilka tego rodzaju paciorków na terenie Holandii i Danii). W jednym z grobów odnaleziono również półtora metra niezwykle cennej wówczas jedwabnej wstążki z haftowanym kolorowym ornamentem roślinnym, stanowiącej ozdobę czepca.

Chłopi chowani byli w przypominających koszule nocne zgłach, ich groby nie były wyposażone.

Szczątki

Na terenie wykopalisk znaleziono również 240 monet – część z nich włożona była do ust zmarłych lub ułożona po prawej stronie głowy. Monety (szelągi, denary, brakteaty toruńskie i bydgoskie, teriery łobżenickie, półtoraki ryskie, półgrosze Zygmunta, fenigi, orty toruńskie Jana Kazimierza, krajcary Karola Alberta) były zwykle najniższych ówczesnych nominałów.

Zwyczaj wkładania w usta zmarłych lub do trumien monet sięga wprawdzie swoimi korzeniami starożytnej Grecji, ale znany był również w obrzędach żydowskich (tu monety umieszczano na oczach zmarłego) oraz w chrześcijaństwie. Monety te nazywano „obolem św. Piotra” i wierzono, że mają się one stać opłatą za przekroczenie bram nieba.

Na płonkowskim cmentarzu i w kościele znaleziono szczątki 356 osób. Ciekawostką są dwa pochówki zbiorowe: dziesięciu dorosłych mężczyzn z monetą z 1795 r. pochowanych w prezbiterium kościoła oraz 40 osób różnej płci i wieku na cmentarzu, pogrzebanych we wspólnej mogile w XVIII lub XIX w.

Na szkieletach odnalezionych w Płonkowie stwierdzono częste zwyrodnienia kręgosłupa i inne zmiany, świadczące o ciężkiej pracy fizycznej oraz ślady reakcji zapalnych okostnej, bedące dowodem na wysokie narażenie na infekcje – efekt życia z znacznym zagęszczeniu, w wielopokoleniowych rodzinach, skupionych na małej powierzchni i w niskich standardach higienicznych.

Św. Oswald

Patron dawnego kościoła w Płonkowie to mało znany w Polsce św. Oswald. Kościół zna dwóch świętych o tym imieniu. Jeden z nich był szkockim królem z Northumbrien, żyjącym w połowie VII w. Po śmierci ojca przyjął chrzest, a następnie z pomocą zakonników z klasztoru Iiona doprowadził do tego, by cały jego kraj stał się krajem katolickim. Poległ w bitwie z pogańskim królem Mercji, podczas wojny o rozkrzewienie wiary, dlatego uznany został za męczennika za wiarę.

Inny św. Oswald to żyjący w końcu X w. arcybiskup Yorku. Wychowany przez św. Odona z Canterbury został zakonnikiem, a później biskupem i arcybiskupem. To on koronował króla Edgarda, z jego też fundacji na wyspie Ramsey zbudowano seminarium dla księży. Zmarł w 992 r.

Który z nich był tak bliski fundatorom płonkowskiego kościoła, że postanowili oddać parafię pod jego opiekę? To pytanie nadal pozostaje otwarte.