W cieniu świątyni Pana. Od ofiarowania Maryi do współczesnego życia klauzurowego

Wiadomość o ofiarowaniu Maryi w świątyni jerozolimskiej pochodzi z apokryfu. Zmysł wiary Kościoła włączył jednak ten tekst do swego dziedzictwa jak Pietę Michała Anioła, Ostatnią wieczerzę Leonarda czy Pasję Mela Gibsona”. Umacnia on wiarę, że każde życie ma wartość i może przyczynić się do zbawienia świata poprzez moc miłości, nawet w ukryciu.
Czyta się kilka minut
fot. Thierry Prat/Sygma/Getty Images
fot. Thierry Prat/Sygma/Getty Images

Treść teologiczna ofiarowania Maryi w świątyni jest bardzo bogata. Chociaż opowiadanie o tym wydarzeniu pochodzi ze źródeł pozabiblijnych, zgadza się z praktyką religii żydowskiej. Świadczą o tym teksty z Księgi Kapłańskiej (25, 35–55; 27, 2–8) czy Księgi Ezdrasza (8, 16–20). Do służby w Przybytku Pana został ofiarowany mały Samuel (1 Sm 1, 22.27.28). Kobieta o imieniu Anna po śmierci męża zamieszkała przy świątyni i wyczekiwała „pociechy Izraela” (Łk 2, 35–36). Maryja była dzieckiem „wymodlonym”, miała szczególną więź z Tym, który posłał ją na świat i nadał jej życiu wyjątkową wartość. Nic więc dziwnego, że rodzice ofiarowali ją na służbę w świątyni, aby dorastała blisko Boga.

W przekazach ewangelicznych rola Maryi jest rzeczywiście istotna i ważna – Ona poczyna Jezusa w mocy Ducha Świętego, rodzi Go w Betlejem jako potomka rodu Dawida i towarzyszy Mu podczas Jego misji. Dziewicze macierzyństwo Maryi wzmacnia dogmat o prawdziwym człowieczeństwie Chrystusa, Syna Bożego, i jest tak ważne, że umieszczono tę prawdę w Wyznaniu wiary. Maryja jednocześnie czerpie z kontaktu z Jezusem – jest uczennicą, która zachowuje w swym sercu wydarzenia, rozważa je i wypełnia wolę Ojca, który jest w niebie. Relacja Maryi do Jezusa jest modelem dla dojrzałego życia ewangelicznego. Według św. Franciszka z Asyżu każdy chrześcijanin powinien nosić Jezusa w czystym i szczerym sumieniu oraz rodzić Go przez dobre słowa i dobre uczynki (List do wiernych. Redakcja pierwsza, 10). 

Maryja od początku kochana i czczona

Pobożność chrześcijan potrzebowała – oprócz teologii – prostych, ludowych form okazywania czci Matce Zbawiciela. Odwiedzali oni synagogę w Nazarecie, a na kamiennych ścianach pozostały ich inskrypcje dedykowane Maryi. W połowie II wieku powstał tekst mający umacniać wiarę w dziewictwo Maryi i jej macierzyństwo wobec Chrystusa. Autor nadał mu tytuł Protoewangelia Jakuba i połączył wątki kanonicznych ksiąg biblijnych z pomysłową, bardzo dynamiczną fabułą. Tekst okazał się bardzo ciekawy i popularny: znajdowane są wersje greckie, syryjskie, etiopskie, koptyjskie, armeńskie, gruzińskie, starosłowiańskie. W tej opowieści otrzymujemy informacje o rodzicach Maryi żyjących w Jerozolimie, ich oczekiwaniu na potomstwo, o upragnionym darze poczęcia i zrodzenia dziewczynki oraz o ofiarowaniu jej na służbę Bogu. Fabuła doprowadzona jest do rzezi niewiniątek i wyznaczenia starca Symeona do posługi w świątyni. Maryja w tym opowiadaniu łączy w sobie cechy długo oczekiwanego Izaaka, małego Samuela, Tobiasza wędrującego z aniołem Rafałem, a także odważnej i radosnej Judyty, która ma do spełnienia życiową misję.

Konkretne owoce maryjnej pobożności

Gdy cesarzowa Eudoksja, żona Teodozjusza II, została wygnana z Konstantynopola, osiadła w Jerozolimie. To jej zawdzięczamy budowę Bazyliki św. Anny na miejscu domu rodziców Maryi. Poświęcenie tego kościoła w dniu 8 września było podstawą dla liturgicznego święta Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.

W pobliżu wzgórza świątynnego, w budynku Sanhedrynu, istniał klasztor mniszek o bardzo surowej regule (m. in. przebywały stale w zamknięciu klasztoru). Cesarzowa sprzyjała pielgrzymowaniu do Ziemi Świętej, więc poproszono mniszki o udostępnienie części budynku, skoro znajdował się w tak ważnym miejscu. Odstąpiły pielgrzymom kuchnię i część zabudowy, a w zamian przesyłano im posiłki, wkładając je do koszy wciąganych przez okno na piętrze. O ile ich reguła inspirowała się ukrytym życiem Maryi w świątyni, o tyle takie przesyłanie posiłków wydaje się zaskakującą aluzją do tego, że Dziewczynka otrzymywała pokarm z rąk aniołów.

Po przyznaniu Jerozolimie w 451 roku tytułu stolicy patriarchalnej powstał projekt kościoła, który miał przyćmić pamięć o dawnej świątyni Izraela. Ufundował go ostatecznie cesarz Justynian. Umocniono teren, wznosząc rozległe podziemia o sklepieniach kolebkowych, a potem wybudowano potężny kościół (Nea Ekklesia Theotokou, Nowy Kościół Bogurodzicy) z kompleksem zabudowań (klasztor, szpital, domy dla pielgrzymów). Poświęcenie tego kościoła przypadło na 21 listopada 543 roku. W tekstach liturgicznych wykorzystano temat ofiarowania Maryi w świątyni jerozolimskiej. Kiedy przetłumaczono je na łacinę w XIV wieku, przyjęły się na dworze papieskim i w wielu diecezjach. W 1585 roku papież Sykstus V włączył obchody Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny do kalendarza Kościoła zachodniego.

Żyć w Kościele na wzór Maryi

W pierwszych wiekach Kościoła sporo kobiet wybierało celibat i życie poświęcone Bogu. Często organizowały wspólne zamieszkanie, aby ułatwić sobie modlitwę, uniknąć samotności, zapewnić sobie nawzajem materialną pomoc czy korzystać ze spotkań z dobrymi teologami. Kościół bardzo cenił takie świadectwo; wielu biskupów miało okazję wygłaszać kazania do dziewic. Modlitwa konsekracji dziewic pozostała w rytuale wieczystych ślubów mniszek. Z upływem wieków wspólnoty mniszek coraz częściej porównywano do ukrytego życia Maryi ofiarowanej w świątyni. Spisywano kolejne „Reguły dla dziewic”, aby utrwalać dobrą dyscyplinę i porządkować zasady życia. Jednak społeczne kryzysy odciskały piętno na warunkach życia wspólnot. Pod koniec XIII wieku papież Bonifacy VIII w dekrecie Periculoso wprowadził ścisłą klauzurę dla wszystkich mniszek, nakazał też biskupom regulowanie liczby przyjmowanych do klasztoru osób w zależności od możliwości materialnego zabezpieczenia potrzeb konkretnej wspólnoty. Tę decyzję podtrzymał trzysta lat później papież Pius IV w odniesieniu do klasztorów zarówno żeńskich, jak i męskich.

Gdy papież Pius XII  po II wojnie światowej zbierał informacje na temat strat Kościoła, otrzymał z wielu stron świata relacje o zniszczeniach, biedzie, a nawet nędzy w wielu klasztorach kontemplacyjnych. Wydał zatem w 1950 roku konstytucję apostolską Sponsa Christi Ecclesia, w której potwierdził wielką wartość duchową posługi zakonów ściśle kontemplacyjnych. Reprezentują one Kościół w nieustannej modlitwie pochwalnej i błagalnej poprzez liturgię godzin, podejmują posługę pokuty i wynagrodzenia za grzechy, porządkując przede wszystkim własne słabości i wyrzekając się własnego egoizmu. Rozpalają w sercu apostolską miłość wobec każdego człowieka, wobec świata i Kościoła, jednocząc się z pragnieniem Zbawiciela, aby wszyscy zostali zbawieni. Mniszki i mnisi otrzymali też konkretne zalecenia i decyzje konieczne w „zmieniających się okolicznościach życia i historii”.

Trzy lata po wydaniu konstytucji papież ogłosił 21 listopada dniem solidarności z klasztorami kontemplacyjnymi i nazwano tę inicjatywę „Pro Orantibus”. Powołał także Sekretariat Pomocy Mniszkom, aby promować wartość życia wspólnot kontemplacyjnych i wspierać ich materialne potrzeby. Kolejni papieże bardzo wspierali tę inicjatywę. Obecnie w Kościele katolickim posługuje blisko 35 tys. mniszek i mnichów, z czego w Polsce takie życie prowadzi mniej więcej 1200 kobiet i około 20 mężczyzn (kameduli).

Ukryte życie mniszek i mnichów

Święty Jan Paweł II określił świadectwo życia zakonnego duchową terapią dla współczesnego człowieka (Vita consecrata, 87). Papież Benedykt XVI nazwał klasztory kontemplacyjne oazami, zielonymi płucami miast (przemówienie z 20 listopada 2006 roku). Papież Franciszek natomiast z właściwą sobie prostolinijnością, przestrzegał mniszki przed małodusznością, przed brakiem miłości w relacjach, aby klasztor nie stawał się czyśćcem, tylko był rodziną (przemówienie z 4 października 2013 roku). Także papież Leon XIV wskazał, że życie mniszki rodzi się z modlitwy, zażyłości z Ewangelią, ciszy, z przyjmowania siebie nawzajem mimo niedoskonałości, z poczucia przynależności do większej całości (przemówienie z 21 września 2026 roku).

Publicystyka sięga ostatnio po temat życia klauzurowego. Uważa je za środowisko pełne opresji i nadużyć, obnaża niedojrzałość osób. Ponad trzydzieści lat własnych obserwacji, pracy nad sobą, poznawania realiów życia innych mniszek nie pozwala mi się zgodzić na taką ocenę. Nie jest naszą winą, że jesteśmy po prostu ludzkie. Choć dla niektórych to chyba rozczarowujące… Podjęcie życia zakonnego, także w klauzurze, to punkt wyjścia, a nie punkt dojścia. Formacja, rozwój duchowej i osobowościowej dojrzałości trwa do śmierci, a nawet i potem…. Dużo modlimy się za zmarłych.

Mniszki i mnisi pochodzą z naszych polskich (i nie tylko polskich) rodzin. Są najstarsze córki i synowie przyzwyczajeni do brania odpowiedzialności za innych. Często są obarczeni biedą, alkoholizmem, rozwodami i nieobecnością rodziców. Są dzieci z dobrych rodzin, rozpieszczane i wyręczane. Córki i synowie milcząco zawłaszczeni i obarczeni spełnieniem marzeń rodziców. Z tego wszystkiego trzeba się wyzwolić, aby podstawowym motywem była dobrowolna służba w duchu ewangelicznych błogosławieństw. Podczas życia w klasztorze dopadają nas kryzysy, zniechęcenia, problemy zdrowotne. Doświadczamy, jak trudno jest zmienić swoje poznawcze i emocjonalne stereotypy, jak trudno porzucić „starego człowieka”, aby przyoblec nowego. O wiele łatwiej włożyć habit, który go symbolizuje.

Przywołujemy Ducha Bożego, aby On swą sprawczą mocą nieustannie kształtował „nowe stworzenia”, aby wychowywał do przyjęcia królowania Boga. Wzywamy Go nad nami i nad wszystkimi, nad całym stworzeniem i historią. Wiemy doskonale, że nie jesteśmy w klasztorach dla prywatnej doskonałości, ale dla posługi modlitewnej i pokutnej w imię całego Kościoła, dla dobra wierzących i niewierzących. Widzimy, że codzienne życie na zewnątrz klasztorów przyśpiesza, jest coraz trudniej znaleźć czas dla siebie, dla drugiej osoby. Nie poddawajmy się! To my mamy czynić sobie ziemię poddaną (Rdz 1, 28); zostaliśmy wezwani do życia w wolności (Ga 5, 13)! Oby Maryja oddana na służbę w świątyni pomagała nam w znajdowaniu czasu dla Boga i dla drugiego człowieka.

Cały artykuł przeczytasz z aktywną subskrypcją

Po stronie człowieka. Po stronie Ewangelii.

Wypróbuj za 1 zł przez miesiąc lub od razu zakup subskrypcję na rok i oszczędź pieniądze.

Polecane

Subskrypcja miesięczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp do treści przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Subskrypcja odnawia się automatycznie, rezygnujesz w dowolnym momencie
  • Po miesiącu próbnym 19,90 miesięcznie
1.00 zł

Subskrypcja roczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Korzystasz ze wszystkich treści za znacznie mniejsze pieniądze 
  • Otrzymujesz 25% rabatu i oszczędzasz 66 zł
  • Tylko 3,33 zł za wydanie
172.90 zł

Artykuł pochodzi z numeru 47/2026

W druku ukazał się pod tytułem: W cieniu świątyni Pana