Poczucie winy jak toksyna

Badania pokazują, że większość ludzi doświadcza łagodnych wyrzutów sumienia nawet przez dwie godziny dziennie (w małych, kilkuminutowych porcjach), umiarkowanych – kilka godzin tygodniowo, a silnych – co najmniej kilka godzin w miesiącu.

Na co dzień rzadko jesteśmy sparaliżowani winą, ponieważ w typowych sytuacjach pełni ona funkcję sygnału ostrzegawczego. Informuje, że przekroczyliśmy standardy moralne albo kogoś zraniliśmy. Korygujemy zachowanie, przepraszamy, staramy się naprawić relację, zadośćuczynić za wyrządzone zło – i napięcie opada. W takich sytuacjach poczucie winy pomaga chronić to, co dla nas ważne: relacje rodzinne, przyjaźnie, więzi społeczne.

Problem zaczyna się wtedy, gdy poczucia winy nie ma jak rozładować. Gdy nie ma przeprosin, które coś zmienią. Gdy nie istnieje realna krzywda do naprawienia. Albo gdy wydarzenie, które nas obciąża, w ogóle nie było od nas zależne. W takich sytuacjach poczucie winy przestaje być regulatorem, a zaczyna działać jak toksyna.

Gdy wina nie ma adresata

Jednym z powodów utrzymywania się poczucia winy są nieskuteczne przeprosiny albo sytuacje, w których druga osoba nie jest w stanie ich przyjąć. Bywa też, że okoliczności całkowicie uniemożliwiają zadośćuczynienie (np. skrzywdzona osoba zmarła). Wówczas poczucie winy może kogoś dręczyć jeszcze długo po wydarzeniu.

Szczególną formą tego doświadczenia jest poczucie winy ocaleńca. Dotyczy osób, które przetrwały wojny, katastrofy, wypadki, ciężkie choroby lub inne tragedie, podczas gdy inni zginęli albo stracili wszystko. Często pojawia się wtedy blokada przed pełnym powrotem do życia. Radość, sukces, spokój przywołują obrazy tych, którym się nie udało. Pojawia się natrętne pytanie: „Dlaczego ja ocalałem?”.

Odmianą poczucia winy ocaleńca są wyrzuty sumienia kogoś, kto wyszedł z toksycznego środowiska, na przykład uciekł z przemocowego domu, zerwał kontakty z zażywającymi narkotyki przyjaciółmi. Wyrwał się ze środowiska alkoholików. Chciał pomóc, ale gdy tylko wracał „na stare śmieci”, na nowo wpadał w bagno, nałogi, przemoc. W końcu się wyrwał, ale dręczy go poczucie, że powinien był tam zostać i próbować ocalić innych.

Wiele osób zaczyna przypisywać sobie w takich sytuacjach odpowiedzialność, choć obiektywnie nie miały żadnego lub prawie żadnego wpływu na bieg wydarzeń. U części z nich poczuciu winy towarzyszy zespół stresu pourazowego (PTSD). W takich przypadkach poczucie winy jest objawem głębszego zaburzenia i wymaga specjalistycznej pomocy psychologicznej lub psychiatrycznej.

W poczuciu winy ocaleńca często działa mechanizm iluzji kontroli. Człowiek podświadomie woli uznać, że „mogłem coś zrobić”, niż zmierzyć się z faktem, że tragedia była przypadkowa, niesprawiedliwa i poza czyimkolwiek wpływem. Wina daje złudne poczucie sensu tam, gdzie go nie ma. Chroni przed bezradnością, ale wysoką ceną jest długotrwałe cierpienie.

Ostatnie słowa, które nie dają spokoju

Poczucie winy ocaleńca często wzmacniają drobne, pozornie nieistotne okoliczności. Kłótnia tuż przed śmiercią bliskiej osoby. Nieodebrane połączenie od niej. Ostre słowa rzucone w emocjach. A nawet wyrażone w myślach życzenie: „lepiej, gdybyś nie żył”. A potem dana osoba umiera. Umysł wraca do tych myśli, słów, czynów obsesyjnie, nadając im wagę większą, niż miały w rzeczywistości. Tak jakby dana osoba umarła właśnie wskutek na przykład kłótni czy złych myśli.

Jednym z najbardziej znanych przykładów syndromu ocaleńca jest historia Waylona Jenningsa, muzyka i gitarzysty Buddy’ego Holly’ego. Jennings miał miejsce w samolocie, który rozbił się w 1959 roku, a wskutek tego zginęli wszyscy pasażerowie. Oddał je choremu koledze i pojechał autobusem. Podczas ostatniej rozmowy Holly żartował z niego i jego podróży autobusem, a Jennings w odruchu złości odpowiedział: „Mam nadzieję, że wasz samolot się rozbije”. Katastrofa wydarzyła się kilka godzin później. Choć Jennings zrobił wielką karierę, poczucie winy związane z tamtymi słowami towarzyszyło mu do końca życia.

W większości przypadków poczucie winy ocaleńca nie ma jednak tak dramatycznego tła. Może dotyczyć, jak opisałam powyżej, wyrwania się z toksycznego środowiska, ale też codziennych porównań i nierówności losu. Czujemy się winni nie dlatego, że komuś zaszkodziliśmy, lecz dlatego, że powodzi nam się lepiej. Przykłady? Awans, gdy przyjaciel go nie dostał. Zaręczyny, gdy starsze rodzeństwo pozostaje samotne. Przyjęcie na wymarzoną uczelnię, gdy najlepsza przyjaciółka się nie dostała.

Samokaranie jako próba ulgi

Jednym z najbardziej destrukcyjnych skutków toksycznego poczucia winy jest skłonność do samokarania. Może ono przybierać formę sabotowania własnych działań, rezygnowania z dobrych rzeczy, zachowań autodestrukcyjnych, a czasem nawet fizycznego ranienia się.

Badania psychologiczne pokazują, że osoby wprowadzone w stan poczucia winy są bardziej skłonne znosić ból fizyczny, choć obiektywnie nie ma on żadnego sensu naprawczego.

Zjawisko to bywa nazywane efektem Zgredka – od postaci z Harry’ego Pottera, która karze się fizycznie, by zademonstrować skruchę. Takie zachowania sygnalizują otoczeniu: „cierpię, odpokutowałem”. Mają przywrócić równowagę emocjonalną i społeczną, lecz w dłuższej perspektywie pogłębiają problem.

Co pomaga, gdy poczucie winy nie chce odejść

W pracy z osobami doświadczającymi poczucia winy ocaleńca ważne jest odróżnienie odpowiedzialności od żalu oraz winy od smutku. Smutek po stracie jest bolesny, ale naturalny. Poczucie winy bywa sposobem ucieczki przed żałobą. A zatem ważne jest zadanie sobie pytania: co naprawdę czuję? Może przytłaczające mnie negatywne emocje to po prostu stłumiony, zamaskowany żal?

Pomocne bywa też spojrzenie na sytuację z perspektywy bliskich osób, które cieszą się z naszego ocalenia czy sukcesu. Warto skupić się na ludziach, którzy dzięki temu, kim jesteśmy dziś, coś zyskały. Może nawet dla przyjaciół, którzy pozostali w towarzystwie narkotykowym, wiedza o tym, że komuś udało się zerwać z nałogiem, będzie impulsem do podjęcia wysiłku. Na zasadzie: „Skoro jemu się udało, to mnie też może!”.

Znaczenie ma również działanie. Zamiast karania się warto podjąć generalne działania na rzecz dobra innych ludzi. Badania pokazują, że nawet symboliczne akty dobra mogą realnie obniżać natężenie poczucia winy.

Poczucie winy ocaleńca nie znika wskutek prostej perswazji, że trzeba żyć dalej i zapomnieć o przeszłości. Częściej, dzięki podejmowaniu opisanych powyżej działań, zmienia natężenie i sposób, w jaki wpływa na codzienne decyzje.

Z czasem możliwe staje się rozróżnienie między odpowiedzialnością a faktem, że coś się wydarzyło poza naszą kontrolą. Wielu osobom ulgę przynosi nie tyle próba „pozbycia się” winy, ile stopniowe ograniczanie jej wpływu na życie. Pamięć o tych, którzy nie przeżyli, zostali w tyle, znajdują się nadal nie z naszej winy w gorszej sytuacji, może pozostać, nie zajmując jednak całej przestrzeni psychicznej i nie powodując udręki.