Słowniczek pojęć etycznych - Przeszkody ograniczające czyn - ignorancja

Stwierdzenie, że czyn jest świadomym i dobrowolnym działaniem człowieka, opisuje pewną sytuację modelową. W praktyce, zarówno świadomość, jak i wolność podlegają pewnym ograniczeniom. Niektóre z nich w sposób bardzo znaczący rzutują na sferę odpowiedzialności.

Tak na przykład świadomości można przeciwstawić ignorancję, czyli brak wiedzy habitualnej, wiedzy, którą człowiek powinien posiadać, a także brak wiedzy aktualnej (wymaganej w danym akcie człowieka). Ignorancji nie należy utożsamiać z nieświadomością ani z błędem (jest ujmowaniem fałszu jako prawdy).

Ignorancja może być uprzedzająca, gdy wyprzedza akt wyboru woli, jest więc niechciana i niezamierzona, a stąd - niepokonalna, ale i niezawiniona. Innym rodzajem ignorancji jest współtowarzysząca - także nie jest chciana ani zamierzona, ale w przeciwieństwie do poprzedniej nie jest przyczyną chcenia i czynu. Natomiast ignorancja następcza powstaje z aktu woli, która jej wprost albo ubocznie pragnie; stąd też jest pokonalna i zawiniona.

Co znaczy to, że brak wiedzy może być pokonalny? Takie zjawisko ma miejsce wówczas, gdy może być usunięta przy użyciu moralnej pilności (to jest takiej, jaką ludzie roztropni zwykli stosować w podobnych okolicznościach). Natomiast ignorancja niepokonalna zachodzi wówczas, gdy nie może być usunięta (w wypadku braku wątpliwości albo niemożności poznania prawdy). Te szczegółowe rozgraniczenia mają duże znaczenie, gdy idzie o wskazanie stopnia odpowiedzialności za dany czyn.