Średniowieczne wędrówki

Gdańskie wydawnictwo Marabut już od ponad roku towarzyszy mi w tych wędrówkach serią książek na temat średniowiecznej kultury i historii, zaczynając od kultowej "Kultury średniowiecznej Europy" Le Goffa (pamiętam niegdysiejsze kolejki w czytelni Biblioteki Uniwersyteckiej!). Tajemnicze gnozy wyjaśniają się po przeczytaniu równie grubej książki Malcolma Lamberta pt. "Średniowieczne herezje", natomiast książka Fernarda Niela traktuje już tylko o katarach i albigensach. Znakomita mediewistka francuska, Régine Pernoud, jest autorką trzech dotychczas wydanych przez Marabut książek, m.in. o templariuszach.

Skarb templariuszy przewija się w literaturze od przygód Pana Samochodzika po Umberto Eco. Régine Pernoud trochę się z tego śmieje, a trochę denerwuje - interesuje ją tylko prawda historyczna, a ta jest wystarczająco ciekawa. Do śmieci wyrzuca wszelkie ezoteryczne domysły i legendarne skarby. Jak templariusze się wzbogacili, jak stali się jedną z najpotężniejszych organizacji w Europie, dlaczego musieli zginąć, a zakon okryto niechlubną chwałą? Czy król Filip Piękny, który przyczynił się do rozbicia zakonu, był sprytnym politykiem czy zachłannym na bogactwa despotą? "Ci rycerze byli ludźmi bogobojnymi i dotrzymywali wierności danemu słowu" - pisał o templariuszach kronikarz Ibn-al-Asir, a Régine Pernoud wydaje się mu wierzyć, jeśli swoją książką chce "wskrzesić ich waleczną przeszłość".

Jednak na pytanie, dlaczego średniowiecze zrodziło zakony rycerskie, może odpowiedzieć profesor mediewistyki na uniwersytecie w Bolonii Vito Fumagalli w swoim "Świcie średniowiecza". Aby zrozumieć średniowieczny świat, trzeba poznać, jak rodziła się mentalność Europy, jakie były zwiastuny tego czasu. A był to moment przedziwny: szósty wiek, kiedy ludzie myśleli, że nadchodzi prawdziwy koniec: wojny, zarazy, głód, najazdy barbarzyńców, upadek miast i całego Cesarstwa Rzymskiego. Vito Fumagalli w sposób niezwykle sugestywny opisuje charakter Europy u progu średniowiecza. "Dookoła wszędzie widzimy wojny, wysłuchujemy lamentów. Miasta zostały zniszczone, warownie zniesione, wsie opustoszały. Nie ma już kto uprawiać pól, miastom brak przywódców" - mówił w kazaniu Grzegorz Wielki pod koniec VI wieku. Ale to właśnie chrześcijanie znaleźli nadzieję, żeby przebudzić ten umierający świat: powstawały klasztory, odbudowywano kościoły i wsie, wreszcie wyrosły miasta wokół małych mnisich osad. Ta historia, o wiele bardziej złożona, wciąga i pozwala zrozumieć średniowiecznego człowieka.

Zrozumieć średniowiecze chciał też dziennikarz włoski Gad Lerner, który po 900 latach wyruszył szlakiem wypraw krzyżowych. Z tej podróży napisał cykl reportaży, w których zastanawia się, dlaczego w tych miejscach wciąż giną ludzie? Chce ludzkość rozliczyć z tej historycznej spuścizny wypraw krzyżowych. Czy Lerner, "lewicowy Żyd", jak sam o sobie mówi, jest odpowiednią do tego osobą? Niestety, odnoszę wrażenie, że występuje on z pozycji bezwzględnej krytyki Kościoła zawsze i wszędzie, a wina Kościoła nie będzie miała końca. Na szczęście, połowę książki zajmuje pasjonująca rozmowa autora z Frankiem Cardinim, najwybitniejszym włoskim znawcą krucjat. Lerner krytykuje i atakuje, Cardini "stara się zrozumieć swoich braci w Chrystusie sprzed dziewięciuset lat" - starcie takich dwóch postaw zapewnia nieletnią wymianę zdań, bowiem rozmowa toczy się wartko.

I tak zatoczyliśmy średniowieczny krąg i powróciliśmy do XXI wieku.

Régine Pernoud, "Templariusze", Wydawnictwo MARABUT 2002 r.

Vito Fumagalli, "Świt średniowiecza", Wydawnictwo MARABUT 2003 r.

Gad Lerner, "Krucjaty. Tysiąc lat nienawiści", Wydawnictwo WAM 2003 r.