Zacząć od siebie. Co dzieje się we mnie, gdy jestem z drugim człowiekiem?

W spotkaniu ucznia i katechety obecne są dwa światy wewnętrzne. Uczeń przynosi swoje doświadczenia i pytania, dorosły – własną historię, potrzeby i zmęczenie. Jeśli chcemy naprawdę być obok młodego człowieka, warto zacząć od pytania: „Co sam wnoszę do tej relacji?”.
Czyta się kilka minut
fot. Carlos Barquero/Adobe Stock
fot. Carlos Barquero/Adobe Stock

Przygotowałeś lekcję staranniej niż zwykle. Wybrałeś poruszającą historię, przemyślałeś pytania. Zależało ci na prawdziwej rozmowie. W pewnej chwili chłopiec z ostatniego rzędu odchyla się na krześle i mówi: „Po co nam to? To i tak niczego nie zmienia”. Kilka osób się śmieje. Reszta klasy milknie i czeka na reakcję nauczyciela. Co teraz powiedzieć? Zapytać, co uczeń ma na myśli? Postawić granicę? Zatrzymajmy tę scenę, zanim padnie jakakolwiek odpowiedź. Co dzieje się w tobie, gdy słyszysz te słowa? Może napinasz ramiona i myślisz: „Chce mnie ośmieszyć”. Może pojawia się złość, wstyd albo niepokój. Może chcesz ostro odpowiedzieć lub zakończyć temat.

W takim spotkaniu obecne są dwa światy wewnętrzne. Uczeń przynosi swoje doświadczenia i pytania; dorosły – własną historię, potrzeby i zmęczenie. Jeśli chcemy naprawdę być obok młodego człowieka, warto zacząć od pytania: „Co sam wnoszę do tej relacji?”.

Co widzisz, a co dopowiada głowa?

Uczeń wypowiedział określone słowa, kilka osób się zaśmiało. To właśnie zarejestrowałeś. Ale zdania „On mnie lekceważy”, „Chce zniszczyć lekcję” czy „Jestem beznadziejnym nauczycielem” nie są opisem wydarzenia. Są interpretacjami. Interpretujesz niemal bez przerwy. Kłopot w tym, że pierwsze wyjaśnienie uznajesz za jedyne. „On chce mnie upokorzyć” brzmi jak fakt, choć pozostaje przypuszczeniem. Podobnie „Nie potrafię dotrzeć do młodych” może być wnioskiem wyciągniętym z jednej trudnej chwili.

A co dzieje się po drugiej stronie? Chłopiec może prowokować, by rozśmieszyć kolegów. Może być znudzony. Może też pytać całkiem serio, bo nie widzi związku religii z własnym życiem. Żadnej z tych możliwości nie można po prostu ogłosić prawdą. Można spróbować się dowiedzieć.

Znaczenie, jakie przypisujesz jego słowom, wpływa na twoje przeżycia. Gdy słyszysz w nich próbę upokorzenia, łatwo o gniew. Gdy uznajesz je za dowód własnej niekompetencji, może pojawić się wstyd. Dopuszczenie myśli, że chłopiec rzeczywiście pyta o sens, może obudzić zaciekawienie. Jedna wypowiedź, różne możliwe reakcje.

Ciało reaguje szybciej niż słowa

Nieraz najpierw dostrzegasz zaciśniętą szczękę albo przyspieszony oddech. Dopiero po chwili umiesz powiedzieć: „Złoszczę się”, „Jest mi przykro”, „Boję się, że stracę kontrolę nad klasą”. Równocześnie pojawia się impuls: skarcić ucznia, tłumaczyć, zażartować, zmienić temat. Samo pojawienie się emocji nie świadczy o niedojrzałości. Twoja złość nie sprawia, że przez to stajesz się złym nauczycielem. Co innego czuć gniew, a co innego upokorzyć ucznia. Można odczuwać bezradność i mimo to pozostać uważnym.

Tymczasem do trudnej emocji możesz dodać ocenę siebie: „Dobry katecheta nie powinien tak reagować”. „Skoro jestem wierzący, powinienem mieć więcej cierpliwości”. Do złości dochodzi wstyd, a do lęku – pretensja do siebie. Walczysz także z tym, że w ogóle coś czujesz.

Własnym emocjom możesz się przyglądać bez pobłażania sobie i bez samopotępienia. Są informacją, lecz nie rozstrzygają, co zrobił drugi człowiek ani jak powinniśmy postąpić. Między przeżyciem a działaniem istnieje przestrzeń, którą możesz poszerzać.

Dlaczego właśnie to tak mnie dotknęło?

Bywa, że po powrocie do domu pamiętasz z całej lekcji przede wszystkim jedno zdanie ucznia. Wracasz do niego przy kolacji i wieczorem, w myślach układając odpowiedzi, których nie wypowiedziałeś. Inne uwagi potrafiłeś zignorować. Dlaczego ta jedna została z Tobą tak długo?

Wróćmy do początku: przygotowałeś lekcję staranniej niż zwykle. Chciałeś pokazać coś, co sam uważasz za ważne. Pytanie: „Po co nam to?” mogło więc zabrzmieć dla ciebie jak przekreślenie całego wysiłku. Od „Uczeń nie widzi sensu tej lekcji” łatwo przejść do „Moja praca nie ma sensu”, a nawet „Nie nadaję się do tego”. Pragnienie, by twoja praca przynosiła owoce, jest naturalne. Trudność zaczyna się wtedy, gdy odpowiedź ucznia staje się miarą twojej wartości. Wówczas coraz trudniej usłyszeć jego pytanie: zbyt wiele zależy od tego, czy okaże ci uznanie. Możesz zacząć przekonywać go za wszelką cenę albo uciszać, by nie mierzyć się z własnym zwątpieniem.

Warto wtedy zapytać: „Co właściwie tak mnie zabolało? Jego słowa czy także to, co usłyszałem w nich o sobie?”. Takie pytanie pomaga odróżnić odpowiedzialność za lekcję od oczekiwania, że uczniowie potwierdzą twoją wartość.

Przed Bogiem z tym, co naprawdę przeżywamy

W Getsemani Jezus nie ukrywa smutku i trwogi. Wypowiada je wobec uczniów, a w modlitwie zwraca się do Ojca i powierza się Jego woli (por. Mk 14, 32–36). Ta scena pozwala zobaczyć, że wierność Bogu nie wymaga udawania spokoju. Z tym, co trudne, można stanąć przed Nim.

Poznawanie swoich reakcji prowadzi więc do pytania głębszego niż: „Jak nad sobą zapanować?”. Co mną kieruje? Czy chcę zrozumieć ucznia, czy przede wszystkim odzyskać kontrolę? Czy stawiam granicę dla dobra rozmowy, czy po to, by okazać przewagę? Motywy bywają pomieszane: mogę szczerze pragnąć dobra młodego człowieka i jednocześnie potrzebować jego uznania. Tu refleksja psychologiczna otwiera się na rozeznawanie duchowe. Nie każda emocja jest komunikatem od Boga. Mogę jednak przyglądać się temu, jak odpowiadam na własne przeżycia: czy wzrastam w miłości, prawdzie i odpowiedzialności, czy coraz bardziej skupiam się na obronie siebie.

Warto spróbować krótkiej modlitwy nad minionym dniem, inspirowanej ignacjańskim rachunkiem sumienia. Jest on spojrzeniem na dzień w obecności Boga: dostrzeganiem otrzymanego dobra, rozeznawaniem własnej odpowiedzi i szukaniem drogi dalszego wzrastania. Wybierz jedną rozmowę. Podziękuj za dobro, które się w niej wydarzyło. Także drobne. Poproś o światło, by spojrzeć na nią uczciwie, bez usprawiedliwiania się i bez potępiania siebie. Co poczułeś? Jaką intencję przypisałeś rozmówcy? Czego broniłeś? Czy twoja odpowiedź służyła spotkaniu? Tam, gdzie dostrzegasz wyrządzone zło, proś o przebaczenie. Na koniec powierz Bogu jeden konkretny krok: powrót do rozmowy, przeproszenie, spokojne postawienie granicy.

Nie musisz przed Bogiem udawać kogoś spokojniejszego ani silniejszego. Możesz powiedzieć: „Zabolały mnie jego słowa. Bałem się, że jestem nieważny. Chciałem się bronić”. Możesz także uznać: „Zraniłem go i chcę to naprawić”. Modlitwa nie zastępuje odpowiedzialności ani rozmowy z człowiekiem. Pomaga podjąć je uczciwiej.

Dojrzałość nie polega na tym, że przestajesz się złościć, bać czy pragnąć uznania. Oznacza również, że nie czynisz drugiego człowieka odpowiedzialnym za swoje poczucie wartości. Chrześcijańska miłość pozwala troszczyć się o ucznia także wtedy, gdy nie odpowiada wdzięcznością. Pomaga uszanować jego odrębność i potraktować poważnie pytania, które są dla nas trudne.

Czasem najważniejsza zmiana w szkolnej rozmowie nie zaczyna się od tego, że uczeń powie coś innego. Zaczyna się wtedy, gdy potrafisz inaczej usłyszeć jego słowa. Zauważyć również to, co dzieje się w tobie.

Zatrzymaj się, nazwij, wybierz

Kiedy przed tobą siedzi cała klasa, nie ma czasu na długą analizę. Można jednak ćwiczyć trzy kroki.

Zatrzymaj się. Nie musisz odpowiadać natychmiast. Krótka pauza i spokojniejszy oddech mogą pomóc nie pójść za pierwszym impulsem.

Nazwij. Powiedz sobie w myślach: „Jestem zły. Pomyślałem, że tracę autorytet. Mam ochotę odpowiedzieć ostro”. Nazwanie przeżycia pomaga nabrać dystansu: łatwiej odróżnić to, co czujesz i myślisz, od tego, co rzeczywiście wiesz o sytuacji. Obawa przed utratą autorytetu nie jest dowodem, że go tracisz.

Wybierz. Zadaj sobie pytanie: „Co teraz pomoże rozmowie i za co rzeczywiście odpowiadam?”. Możesz zapytać ucznia: „Co konkretnie wydaje ci się nieprzydatne?”. Jeśli zaczyna się wyśmiewanie, możesz powiedzieć: „Możemy się nie zgadzać, ale nie będziemy nikogo poniżać. Wróćmy do twojego pytania”. Ciekawość nie wyklucza stanowczości.

Taka pauza pomaga wybrać odpowiedź, zamiast od razu podążać za impulsem. Nie gwarantuje pomyślnego końca lekcji. Zdarzy się, że zareagujemy za szybko i kogoś zranimy. Wtedy dojrzałą odpowiedzią może być powrót do rozmowy i przeproszenie. Ważna jest gotowość do odpowiedzialności za własne słowa.

 

 

Cały artykuł przeczytasz z aktywną subskrypcją

Po stronie człowieka. Po stronie Ewangelii.

Wypróbuj za 1 zł przez miesiąc lub od razu zakup subskrypcję na rok i oszczędź pieniądze.

Polecane

Subskrypcja miesięczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp do treści przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Subskrypcja odnawia się automatycznie, rezygnujesz w dowolnym momencie
  • Po miesiącu próbnym 19,90 miesięcznie
1.00 zł

Subskrypcja roczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Korzystasz ze wszystkich treści za znacznie mniejsze pieniądze 
  • Otrzymujesz 25% rabatu i oszczędzasz 66 zł
  • Tylko 3,33 zł za wydanie
172.90 zł

Artykuł pochodzi z numeru 47/2026

W druku ukazał się pod tytułem: Zacząć od siebie