Niemcy już nie chcą się wstydzić

Niemcy – oni to dopiero przeszli szkołę „pedagogiki wstydu”. Przez wiele lat po roku 1945 byli formowani w duchu zapomnienia o czasie nazizmu, albo poczucia winy za te lata. Nie wypadało wręcz być dumnym z bycia spadkobiercą tradycji Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, Ottonów, Henryków i Fryderyków, cywilizacyjnej roli Niemców na Wschodzie w czasach średniowiecza i później. To Claudio Magris – Włoch, mógł ich nazwać Rzymianami wschodu, im samym nie godziło się tak określać, wszak określenie Kulturtraeger (nosiciele kultury) było jednoznacznie kojarzone z nazistowską wizją niemieckiego imperializmu kulturowego. Każdy przejaw narodowej dumy zdawał się preludium powrotu nazizmu, był zatem eliminowany z przestrzeni publicznej debaty i oficjalnej polityki pamięci. Z niemieckiej pamięci zbiorowej zniknąć mieli Otton Wielki, saliccy cesarze, Fryderyk Barbarossa, Zakon Krzyżacki, Prusy i Otto von Bismarck – wszyscy oni zdawali się bowiem prekursorami nazizmu i Adolfa Hitlera.

Jak długo jednak jakikolwiek naród może trwać w poczuciu wstydu, spoglądać na swoje dzieje wyłącznie z perspektywy winy? Każdy potrzebuje przecież elementu afirmacji, poczucia dumy z własnej historii. Niemcy nie są tu wyjątkiem, przecież tak wiele jest w ich dziejach faktów, postaci i dokonań, z których mogą być autentycznie dumni i budować na tym swoją tożsamość. W zasadzie trudno się dziwić, że wielu z nich zżyma się z powodu zdominowania wielowiekowej historii Niemiec przez narodowy socjalizm. Pragną mieć prawo do dumy z własnej przeszłości, nieprzesłoniętej poczuciem wstydu. Czyż można dziś, po niemal wieku od wojny i nazistowskiej dyktatury, dziwić się temu? Dlaczego wnuki i prawnuki tych, których sumienia były i są obciążone tyloma zbrodniami, mieliby wciąż czuć się winnymi? Dlaczego grzechy przodków miałyby wciąż formować ich tożsamość? Wszak nie ma czegoś takiego jak grzech pokoleniowy, a winy ojców nie obciążają ich synów.

Wszystkie te pytania nabierają dziś aktualności ze względu na zmiany zachodzące na scenie politycznej Niemiec, zwiastujące koniec trwającego od dziesięcioleci względnie stabilnego systemu politycznego. W górę idą notowania Alternatywy dla Niemiec (AfD) – skrajnie prawicowej, populistycznej partii, której program zawiera nowe podejście do niemieckiej historii i nowe zasady niemieckiej polityki pamięci. Jest ona nazywana niekiedy polityką historyczną i oznacza rozmaite działania, których celem jest odpowiednie uformowanie pamięci społecznej, tak aby była ona zgodna z dążeniami państwa i rządzących nim ugrupowań. Niektóre fakty, postaci i zdarzenia mają być uprzywilejowane w edukacji, badaniach, upamiętnianiu etc., inne winny z nich zniknąć lub całkowicie zmienić swą interpretację.

Podbici przez narodowy socjalizm

Niemiecka polityka pamięci przechodziła po II wojnie światowej wyraźną ewolucję. Już w pierwszych latach po wojnie elity Republiki Federalnej Niemiec zrozumiały, że odbudowa kraju wymaga również gruntownego przebudowania jego wizerunku. Niemcy Zachodnie świadomie postawiły na modernizację, integrację z Zachodem, demokratyzację – ale również na aktywny projekt polityki pamięci. Działania te, podejmowane na styku polityki, kultury i edukacji, miały uwolnić Niemców od stygmatu narodu ponoszącego zbiorową odpowiedzialność za nazizm. Niemiecki model uprawiania polityki historycznej uchodzi obecnie za wzorcowy. Skuteczny, konsekwentny, nie był wyrazem interesów jakiegokolwiek ugrupowania, ale służył potrzebom całego państwa i narodu. Pozwolił Niemcom zarówno odbudować utraconą po II wojnie światowej moralną podmiotowość, jak i przekształcić ją w realną siłę: polityczną, symboliczną i gospodarczą. Niemcy ogłosili, że przyznają się do zbrodni, podjęli próbę ich przepracowania, a następnie pokazali światu, że są w stanie nie tylko siebie zmienić, lecz także stać się wzorem dla innych i aktywnie promować takie wartości jak demokracja, prawa człowieka i pokój. Społeczeństwo niemieckie zdawało się być trwale uleczonym z chorób przeszłości.

Jednak mijające dziesięciolecia i coraz mniejsza wiedza Niemców o historii spowodowały, że ten zdawałoby się wzorcowy model polityki pamięci ujawnił swoje słabości. Założenie, iż niemiecka pamięć zbiorowa ma być uformowana bez elementów narodowej dumy, musiało doprowadzić do zmniejszenia zainteresowania przeszłością, szczególnie widocznego w młodszych pokoleniach i związanych z tym deformacji obrazu historii nawet własnych rodzin. Uformował się pogląd, że sami Niemcy w czasach Hitlera zostali podbici przez narodowy socjalizm – tak jak bolszewicy podporządkowali sobie Rosję, tak hitlerowcy Niemców, którzy wedle owej narracji byli drugą ofiarą nazizmu po Austriakach. Nawet Benedykt XVI zdawał się nie być całkiem wolny od tej interpretacji. W niezwykle głębokim przemówieniu na terenie obozu Auschwitz, wygłoszonym podczas pielgrzymki do Polski w 2006 roku, wyraził myśl następującą: „[jestem] synem tego narodu, nad którym grupa zbrodniarzy zdobyła władzę przez zwodnicze obietnice wielkości, przywrócenia honoru i znaczenia narodowi, roztaczając perspektywy dobrobytu, ale też stosując terror i zastraszenie, by posłużyć się narodem jako narzędziem swojej żądzy zniszczenia i panowania”.

Ta wizja narodu-ofiary zdaje się trwałym elementem pamięci wspólnej dla niemal wszystkich Niemców. Według sondażu dla dziennika „Die Zeit" z 2020 roku zaledwie 3 proc. respondentów stwierdziło, że ich rodziny popierały nazistów – a jak wiemy, faktycznie popierała ich przytłaczająca większość. Te same badania pokazują, iż 32 proc. Niemców wyraziło przekonanie, że ich przodkowie pomagali ofiarom reżimu – tymczasem w opinii niemieckich historyków w różne formy pomocy Żydom, więźniom obozów koncentracyjnych czy innym ofiarom represji angażowało się od 0,2 do 0,3 proc. społeczeństwa III Rzeszy. Zdaniem wybitnego polskiego historyka prof. Andrzeja Chwalby „ta amnezja i coraz częstsze powtarzanie, że Niemcy są ofiarą II wojny światowej, bo zostali wypędzeni z Rumunii, Węgier, Prus Wschodnich czy ze Śląska, jest przyczyną rosnącej popularności niemieckiej skrajnej prawicy, która wprost odmawia przyjęcia winy za wojnę”.

Więcej o niemieckich krzywdach

To odrzucenie jakiejkolwiek zbiorowej winy za zbrodnie nazizmu zdaje się trwałym i trudnym do zmiany elementem niemieckiej pamięci i retoryka skrajnej prawicy nie ma tu już wiele do zdziałania. Pozostaje jednak szereg innych składników polityki pamięci, które dla AfD wymagają zmian. Partia ta nie ma, jak się zdaje, całkowicie jednolitego i spójnego projektu polityki pamięci, jest bowiem ugrupowaniem łączącym w sobie wiele nurtów ideowych: nacjonalistycznych, konserwatywnych, populistycznych, a nawet libertariańskich. Jej wrogowie doszukują się w niej także elementów rasizmu i nazizmu. Jednak im bliżej AfD do realnego przejęcia władzy, tym trudniej jest przyłapać jej członków na wypowiedziach jednoznacznie rasistowskich czy otwarcie nawiązujących do ideologii nazistowskiej. Z tych powodów bardzo trudno oszacować realne wpływy brunatnych radykałów w tym ugrupowaniu. Można jednak zarysować kształt założeń zmian niemieckiej polityki pamięci proponowanych przez tę partię i jej polityków, szczególnie Alice Weidel – współprzewodniczącej ugrupowania, Björna Höckego – radykalnego szefa AfD w Turyngii oraz Alexandra Gaulanda, reprezentującego nurt konserwatywno-nacjonalistyczny, stanowiący dziś główny ideowy trzon tej partii.

Nikt dziś w AfD nie neguje jawnie zbrodni nazizmu, nie znajdziemy tam negacji Holokaustu. Gdyby było inaczej, ta partia nie mogłaby funkcjonować w porządku prawnym i politycznym RFN. Dlatego jej polityka pamięci opiera się na nieco innych akcentach. „Liderzy AfD uważają, że społeczeństwo już się rozliczyło z nazizmu, a teraz młodzi ludzie muszą poznać tysiącletnią historię narodu, który odnosił spektakularne sukcesy. Koniec z «pomnikami hańby» upamiętniającymi niemieckie ofiary wojny i przypominającymi zbrodnie. System edukacji historycznej ma być zmieniony: więcej o niemieckich krzywdach i o «państwach, które wypędzały», «Vertreiberstaaten», które to mocno pejoratywne sformułowanie odnosi się do Polski i Czech” – podkreśla dr Anna Kwiatkowska, analityczka Ośrodka Studiów Wschodnich. W konsekwencji tego AfD uważa, że nie może być mowy o żadnym zadośćuczynieniu dla Polski, a jeśli nasz kraj będzie kontynuować ten temat, to otwarta zostanie kwestia ewentualnej zmiany powojennych granic i utraconych przez Niemcy ziem wschodnich. Zapewne w tym duchu Alice Weidel nazwała tereny dawnej NRD „Niemcami środkowymi”.

AfD chce też zmieniać kształt edukacji, która ma formować poczucie narodowej dumy, pokazywać w pozytywnym świetle cywilizacyjną rolę Niemców na Wschodzie, dokonania niemieckiej kultury i nauki, eksponować wspominaną powyżej rolę „Rzymian Wschodu”. XIX wiek przedstawiany jest w tej wizji jako złote stulecie Niemiec, Bismarck jest bohaterem, bo to on jako „Żelazny Kanclerz" miał prawidłowo zdefiniować historyczne powołanie i właściwą rolę Niemiec na arenie międzynarodowej. Czas zatem na innych niż dotąd bohaterów, którzy winni zaludniać niemiecką pamięć: Otton Wielki, ale już nie Otton III, Fryderyk Barbarossa, Fryderyk Wielki, Otto von Bismarck etc. Młodzi Niemcy winni raz na zawsze zostać uwolnieni od ciężaru jakiejkolwiek winy, mają czuć dumę z własnej historii i mieć prawo do jej wyrażania.

Rewizjonizm w stosunku do Polski

Te postulaty nie powinny nas dziwić ani oburzać. Jak już wspominałem na początku, uważam, że są to procesy naturalne i zrozumiałe, Niemcy mają do tego prawo. Czy jednak polityka pamięci AfD nie zawiera wątków niepokojących, wręcz groźnych? Sądzę, że tak. Po pierwsze – kwestia relatywizacji kształtu granic ustalonych poprzez decyzje mocarstw w 1945 roku i potwierdzonych w ramach traktatów Polski ze zjednoczonymi Niemcami z 1991 roku. Po drugie – ideowa, a nie tylko pragmatyczna, prorosyjskość i antyukraińskość AfD. Partia ta uważa, że natychmiast należy naprawić i uruchomić Nord Stream, znieść sankcje i wrócić do handlu, nie tylko ropą i gazem, ale wszystkimi innymi produktami czy usługami. AfD to marzenie Władimira Putina. Ten rusofilski wątek jest również ważną częścią nowej polityki pamięci. To powinno nas niepokoić zdecydowanie bardziej aniżeli kreowanie Fryderyka Barbarossy i Bismarcka na bohaterów niemieckiej przeszłości.

Wreszcie nadzwyczaj niepokojący wątek polski. Jedyny rzeczywisty rewizjonizm, na jaki pozwalają sobie niektórzy politycy AfD, dotyczy naszego kraju. W ich wizji historii Polacy już od 1919 roku mieli dopuszczać się ludobójstwa na Niemcach i ponosić odpowiedzialność za wybuch II wojny światowej. AfD nie kwestionuje sprawstwa Niemców w Holokauście, nie posługuje się kłamstwem oświęcimskim ani nie zaprzecza istnieniu komór gazowych. Nie wiemy jednak, na ile jest to wyraz szczerych przekonań, a nie tylko doraźnego pragmatyzmu. Jeśli idzie o Polskę zwolennicy AfD nie mają podobnych zahamowań. Stefan Scheil, historyk i zarazem aktywny polityk AfD głosi tezę, że Niemcy zostały przymuszone do wojny i nie ponoszą głównej odpowiedzialności za jej wybuch, który miał być skutkiem dążeń do dominacji oraz błędów dyplomatycznych Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i Stanów Zjednoczonych, a część winy za rozpoczęcie wojny przypisuje także Polsce.

Czy ewentualne wdrożenie założeń polityki pamięci AfD, które byłoby wynikiem wejścia tej partii w sferę rządzenia RFN, byłoby realnym zagrożeniem naszych interesów? Zależy to od odpowiedzi na wiele pytań: na ile kształt tej polityki jest rzeczywistym, a nie tylko pragmatycznym wymiarem tożsamości niemieckiej skrajnej prawicy, która opcja weźmie górę w jej łonie, na ile zachce ona działać na rzecz zmiany europejskiej polityki wobec Rosji, czyli mówiąc wprost, na ile jest rosyjską agenturą? Polityka pamięci jest bowiem częścią polityki w sensie ścisłym.