Koncerty Corellego

Co dzieje się z brzmieniem orkiestry, kiedy skomponowaną z myślą o niej muzykę ograniczymy do solowej partii klawesynu? Dokąd wybierają się wszystkie te napięcia, kontrasty i rozmowa, którą w oryginale prowadzą między sobą dwie grupy wykonawców? Które z aspektów historii opowiadanej wielogłosem muszą przenieść się na dalszy plan i czy w ogóle którekolwiek powinny? Jak o tym zdecydować?

Odpowiedzi jest kilka, a większość z nich związana jest z umiejętnościami rzeczonej osoby solistycznej. Bo można, naturalnie, tak poprowadzić całą opowieść, by słuchacz nie tylko nie odczuł braku zróżnicowanego instrumentarium, ale i w momencie wyjątkowo poruszającego uniesienia uznał je za zbędne. Można również każdym kolejnym taktem przypominać, że klawesyn to nie smyczki, nie dęte, nie…

Jaka odpowiedź najtrafniej opisywać będzie płytę będącą bohaterką naszej rozmowy – nie wiem, choć się domyślam (że numer 1) – płyta bowiem wychodzi 30 października, a kiedy kieruję do Państwa te słowa, wydarzenie to jest jeszcze w trybie niedokonanym. Przeglądając jednak bogatą listę dokonań artystki i zebranych przez nią nagród, zachęcam dziś Państwa do zapoznania się z interpretacją Corellego według klawesynistki Justyny Wróblewskiej, która sięgnęła po jego koncerty w opracowaniu Thomasa Billingtona z 1784 roku. Następuje tutaj spotkanie trzech muzycznych perspektyw: barokowego kompozytora, XVIII-wiecznego aranżera i współczesnej wykonawczyni.

Da chiesa i da camera

Krótka lekcja historii? Arcangelo Corelli urodził się w 1653 roku we włoskim Fusignano, a większą część zawodowego życia spędził w Rzymie. Był skrzypkiem i kompozytorem, wspieranym przez wpływowych mecenasów, odegrał ważną rolę w ukształtowaniu gatunku muzyki instrumentalnej zwanego concerto grosso.

Choć nazwa ta może brzmieć jak określenie monumentalnego koncertu, w rzeczywistości odnosi się do relacji między grupami wykonawców. Mniejszy zespół solistów, nazywany concertino, prowadzi muzyczny dialog z większą grupą instrumentalną – ripieno. W koncertach Corellego tę pierwszą grupę tworzyły zwykle dwoje skrzypiec i wiolonczela, którym odpowiadał zespół smyczkowy wsparty basso continuo. Nie chodziło więc tylko o to, by jeden muzyk błyszczał na tle pozostałych – równie ważne były wymiany motywów, kontrasty i zmiany skali brzmienia: raz słyszymy pełniejszą grupę, raz wyodrębniający się głos, innym razem ich przeplatającą się współpracę.

12 koncertów op. 6 ukazało się drukiem w Amsterdamie w 1714 roku, już po śmierci Corellego. Zbiór stał się ważnym punktem odniesienia dla europejskiej muzyki instrumentalnej, co przełożyło się m.in. na późniejsze inspirowanie innych kompozytorów, takich jak Georg Friedrich Händel.

W zbiorze tym osiem koncertów zalicza się do da chiesa, czyli koncertów kościelnych, a cztery ostatnie – do da camera, kameralnych. Nazwy nie powinny jednak prowadzić do zbyt prostych wniosków: da chiesa nie oznacza automatycznie muzyki przeznaczonej wyłącznie do liturgii, a da camera nie jest po prostu synonimem współczesnej muzyki kameralnej. Pierwszy typ często opiera się na naprzemienności części wolnych i szybkich, drugi chętniej korzysta z form tanecznych charakterystycznych dla barokowej suity. Wróblewska na swoim albumie zdecydowała umieścić się koncerty I, III, IV, VIII (da chiesa) oraz IX (da camera).

Zmiana instrumentu

W tym miejscu do historii wkracza Thomas Billington, angielski muzyk działający pod koniec XVIII wieku. Był klawesynistą, nauczycielem śpiewu, kompozytorem i aranżerem, opracowującym utwory własne i cudze. W 1784 roku opublikował opracowanie dwunastu koncertów Corellego przeznaczone do wykonania na organach, fortepianie lub klawesynie – i to właśnie tę wersję usłyszymy w wykonaniu Wróblewskiej.

Takie przenoszenie utworów na inny instrument nie było osobliwością ani próbą zastąpienia „prawdziwego” wykonania. W epoce, w której muzyka krążyła między dworami, salonami, kościołami i domami, opracowania pozwalały poznawać repertuar w różnych warunkach. Utwór przeznaczony dla zespołu mógł trafić do muzyka specjalizującego się w instrumentach klawiszowych, dzięki czemu artyści otrzymywali możliwość pracy z materiałem, którego nie zawsze mogli słuchać w oryginalnej obsadzie.

Przeniesienie koncertu na klawesyn stawia przed wykonawcą konkretne wyzwanie. Jak zachować wrażenie dialogu między grupami, skoro wszystkie partie trzeba pomieścić w zaledwie dwóch rękach? Jak odróżnić głos prowadzący od akompaniamentu, pokazać pełnię brzmienia i nie pogubić jakże istotnych szczegółów? Znaczenie mają tu artykulacja – sposób wydobywania i łączenia dźwięków – tempo, rejestry oraz realizacja basu cyfrowanego, czyli zapisu wskazującego podstawę harmoniczną i pomagającego uzupełnić ją akordami. Każda z tych odpowiedzi – a co za tym idzie, decyzji – ma wpływ na to, w jaki sposób słuchacz odbierze dany utwór.

Ponowne odczytanie

Klawesyn bywa nazywany przodkiem fortepianu, ale to porównanie nie mówi całej prawdy. Oba instrumenty mają klawiaturę i struny, jednak dźwięk powstaje w nich inaczej. W klawesynie struny są szarpane przez piórka lub ich współczesne odpowiedniki, w fortepianie – uderzane młoteczkami. Dlatego klawesyn nie reaguje na siłę nacisku palca na klawisz tak jak fortepian; wykonawca kształtuje brzmienie przede wszystkim przez artykulację, tempo, ozdobniki i zmianę rejestrów.

W opisie albumu podkreślono, że Justyna Wróblewska wykorzystuje te możliwości, by oddać orkiestrowy charakter koncertów Corellego. Nie wiemy, czy nagranie powstało na instrumencie historycznym, czy na współczesnej kopii, jednak niezależnie od tego mamy pewność, że artystka pracuje z repertuarem wymagającym nie tylko sprawności technicznej, ale także umiejętności rozplanowania kilku muzycznych planów na jednym instrumencie.

Wróblewska kształciła się zarówno w grze na fortepianie, jak i na klawesynie, a jej dorobek obejmuje nagrody w konkursach klawesynowych. Jak wspomniałam na początku, w tym projekcie spotykają się nie tylko nazwiska, ale przede wszystkim także różne sposoby komponowania, aranżowania i słuchania: Corelli pisał dla zespołu, Billington przełożył jego muzykę na klawiaturę, a współczesna wykonawczyni ponownie odczytała to opracowanie, przepuszczając je przez filtr swojej interpretacji i wrażliwości.

Jeśli miałabym zasugerować Państwu, na czym warto się skupić podczas spotkania z tym albumem, powiedziałabym, że warto śledzić, jak zmienia się gęstość brzmienia, gdzie wyłania się melodia i co dzieje się z rytmem. I jak zawsze, zachęcam do tego, by sięgnąć po kompas, którego strzałka wskazuje na ciekawość. Dzięki temu na własne uszy przekonamy się, co może dziać się z dobrze skonstruowaną muzyką, kiedy po latach ktoś znajduje dla niej nowy sposób opowiadania.

Thomas Billington Corelli’s Celebrated Concertos
Justyna Wróblewska
Recart Records 2026