Słowniczek pojęć etycznych - Sumienie jako zdolność wartościowania moralnego

Sumienie bywa często nazywane "zmysłem moralnym" ze względu na intuicyjny i afektywny charakter poznania dobra i zła. Zdolność rozeznania wartości moralnych realizuje się poprzez poznanie zaangażowane (mądrość) i przez naturalny pociąg "serca" do dobra (ta skłonność i działanie nazywane jest "dobrą wolą"). Istotny jest także element afektywny człowieka, który umożliwia i uzdalnia do dostrzeżenia wartości w ogóle. Warto zatem zauważyć ów integralny charakter sumienia, fakt, że angażuje ono całego człowieka - z jego rozumem, wolą i emocjami.

Św. Tomasz określił ten rodzaj sumienia (sumienia habitualnego) jako sprawność udoskonalającą rozum praktyczny.

Sumienie traktowane jako zdolność wartościowania zakłada jednak normy. Są one wypadkową norm teoretycznych, wzorów i postaw osobowych. Podjęcie decyzji w konkretnej sytuacji jest możliwe dzięki zdolności do ujmowania norm moralnych (tzw. syndereza) oraz podstawowej orientacji życiowej (jest to tzw. opcja fundamentalna).

Odpowiedzią na apel rozpoznanych norm moralnych jest zaangażowanie się w świat wartości, jakie odpowiadają powołaniu człowieka. Sumienie oznacza w tym kontekście zdolność człowieka do odkrycia tych wartości. Jest to pewnego rodzaju stałe uzdolnienie, które ma służyć fundamentalnemu projektowi życia nakreślonemu przez powołanie. Ten właśnie rodzaj sumienia stanowi swoisty fundament do wszelkich dalszych konkretnych sądów i decyzji.