Zgoda małżeńska jej wady i małżeńskie przeszkody zrywające

Do zaistnienia małżeństwa wymagane jest zezwolenie rzeczywiste, czyli zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne, tzn. nie wystarczy zadeklarować słownie swojej zgody składając przysięgę małżeńską, ale trzeba wewnętrznym aktem woli przyjąć i to, co stanowi prawa i obowiązki małżeńskie. Jest oczywiste, że w większości przypadków zewnętrznemu wyrażeniu zgody towarzyszy wewnętrzna decyzja zawarcia małżeństwa. Nie wyklucza to jednak możliwości zaistnienia przeciwnej sytuacji polegającej jedynie na zewnętrznym wyrażeniu zgody na małżeństwo. Jeśli ktoś jedynie chce "pokazać" otoczeniu, że zawiera związek małżeński, deklarując w kościele swoją wolę, ale tak naprawdę nie ma zamiaru żyć z tą drugą osobą na sposób małżeński, dokonuje pewnej fikcji - nie zawiera małżeństwa, lecz jedynie symuluje jego powstanie.

Bardzo istotna, w odniesieniu do zaistnienia zgody małżeńskiej, jest psychiczna dyspozycja osoby deklarującej wyrażenie zgody małżeńskiej. Może być przecież tak, że ktoś mówi, iż zawiera małżeństwo, ale z przyczyn mających źródło w jego psychice nie jest w stanie przyjąć i realizować obowiązków wynikających z małżeństwa, a więc nie jest w stanie wypełnić deklaracji składanej w momencie ślubu. Taka osoba również, niezależnie od tego, co mówi, nie zawiera małżeństwa.

Po tym krótkim zwróceniu uwagi na pewne kwestie związane z właściwym wyrażeniem zgody małżeńskiej chciałbym wyliczyć tzw. wady zgody małżeńskiej, które, jeśli zachodzą w konkretnym przypadku, powodują nieważność celebrowanego małżeństwa. Są nimi: brak dostatecznego używania rozumu; brak rozeznania oceniającego, co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich wzajemnie przekazywanych i przyjmowanych; niezdolność natury psychicznej do podjęcia i wypełniania istotnych obowiązków małżeńskich; błąd; zgoda pozorna; zgoda warunkowa oraz przymus i bojaźń (por. kan. 1095-1107).

Prócz wad zgody małżeńskiej na ważność małżeństwa istotny wpływ mają tzw. przeszkody małżeńskie. Osoby ochrzczone nie zawierają małżeństwa, mimo ceremonii zaślubin w kościele, jeśli zachodzi między nimi chociaż jedna z następujących przeszkód: brak właściwego wieku; niemoc płciowa; istniejący już węzeł małżeński z innym partnerem; różna wiara; święcenia diakonatu lub prezbiteratu; wieczysty ślub czystości złożony publicznie w instytucie zakonnym; uprowadzenie kobiety; zamordowanie współmałżonka w celu utorowania sobie drogi do zawarcia nowego związku małżeńskiego; pokrewieństwo w linii prostej i do czwartego stopnia w linii bocznej; powinowactwo w linii prostej; przyzwoitość publiczna i pokrewieństwo prawne (por. kan. 1083-1094).

Mimo iż wiadomo, że w czasie celebracji małżeństwa konkretnych osób miała miejsce wada zgody lub zachodziła któraś z przeszkód małżeńskich, związek tych osób traktuje się jako ważny do momentu, kiedy któraś ze stron lub tzw. promotor sprawiedliwości nie wprowadzi w sposób określony prawem sprawy na wokandę kompetentnego sądu kościelnego i nie zapadnie w dwóch instancjach wyrok stwierdzający nieważność małżeństwa stron.

Trzeba jednak zaznaczyć, że od większości przeszkód, zanim dojdzie do wyrażenia zgody małżeńskiej, można otrzymać dyspensę. Dyspensy udziela kompetentna władza duchowna po otrzymaniu uzasadnionej, udokumentowanej prośby ze strony zainteresowanych.

Sądem kompetentnym w sprawach o stwierdzenie nieważności małżeństwa jest zawsze Sąd Duchowny funkcjonujący przy biskupie diecezjalnym, na terenie diecezji zamieszkania przynajmniej jednego z małżonków, którzy twierdzą, że ich małżeństwo z któregoś z motywów podanych wyżej, jest nieważne.