Ewolucja dzięki ubogim

Z rozmysłem nie użyłam słowa „ubogich”, ponieważ to błyskawicznie przekierowuje nasze myślenie na niedobory materialne. Owszem, użyte w Ewangeliach, chociażby w pierwszym błogosławieństwie z kazania na górze (zob. Mt 5, 2), greckie słowo ptochoi w podstawowym znaczeniu to „biedni, żebracy”, ale można je też przełożyć jako „ci, którym czegoś brakuje”. A sądząc po tym, jak w dziejach Kościoła rozumiano miłosierdzie, w sensie okazywania czynnej miłości, nasi przodkowie w wierze nie poprzestali na wspieraniu tylko tych, którzy cierpieli na finansowe braki. A to z kolei sprawiło, że mentalność ludzi wychowanych w środowiskach nawet postchrześcijańskich wciąż jest przeniknięta wywodzącym się z Dobrej Nowiny założeniem etycznym, że pomagać należy nawet nieznajomym, ale też przyczyniło się do powstawania konkretnych rozwiązań politycznych i administracyjnych, a nawet terapeutycznych.

Fundament

U podstaw chrześcijańskiego podejścia do wszelkiego rodzaju ptochoi, także nas samych, jest „zaszyte” w Jezusowym głoszeniu założenie, że zmiana jest możliwa i Bóg jest jej gwarantem. Przez trzy lata działalności Pan nawołuje: „Nawracajcie się!” (Mt 4, 17 i par.), co oznacza, że nawrócenie jest w zasięgu Jego słuchaczy, inaczej Bóg by go od nas nie oczekiwał. Po zmartwychwstaniu Jezusa dostaniemy jeszcze dodatkowe „wspomaganie” w postaci Ducha Świętego, który zamieszkuje w każdym ochrzczonym żyjącym w łasce uświęcającej i pomaga coraz pełniej przemieniać nasz sposób myślenia na Boży. 

Bez zrozumienia tego, że najważniejsza jest przemiana duchowa, że z niej wszelkie prawdziwe miłosierdzie wypływa i do niej prowadzi, trudno jest szczerze służyć. Bardzo często prowadzi to do wypalenia i rozgoryczenia, a bywa, że zamienia się w toksyczne współuzależnienie, prowadzące do zaniku granic i własnej tożsamości pomagającego. Dlatego uważam, że pierwszą i zasadniczą potrzebą, o której zaspokojenie mamy dbać w sobie i innych, jest duchowy głód Boga. Posługujący w konfesjonale czy towarzyszący duchowo pomagają nam zaspokajać naszą podstawową potrzebę, chociaż często ukrytą i nieoczywistą.

Konfesjonał to także miejsce przyjmowania przebaczenia, a postawa ta to jedna z głównych form okazywania miłosierdzia, czyli dawania drugiemu lub sobie tego, czego potrzebujemy. To także jedno z najtrudniejszych wymagań Pana, wcale nie szóste przykazanie i grzechy z nim związane. Do dziś są społeczności, w których zemsta jest wręcz obowiązkiem. Znacząca tu jest także historia amerykańskiego socjologa dr. Roberta Enrighta, który był jednym z beniaminków swojej uczelni, dopóki nie zainteresował się tematem przebaczenia – nagle dla niego zabrakło grantów, a osoby z jego środowiska naukowego starały się go zniechęcić do badań nad tą kwestią. I to w latach 80. zeszłego wieku! Mimo to chrześcijaństwu udało się wprowadzić do myślenia etycznego kategorię przebaczenia oraz uczynić je czymś chwalebnym i pożądanym. To z kolei zasadniczo zmieniało w dziejach działanie społeczeństw i pośrednio także metod uprawiania polityki.

Inne braki

Jeśli mam wskazać przestrzenie, w jakich kwestia ubóstwa się pojawia, to są to (poza wymienioną wyżej sferą duchową): cierpiący na braki materialne, niepełnosprawni, pozbawieni dostępu do wykształcenia, zagubieni życiowo. Kościół w każdej z tych sfer wypracował formy pomocy, które potem często stawały się formami działalności państwa. Rzadko zdajemy sobie z tego sprawę, zwłaszcza negujący wartość życia religijnego – jak wiele w życiu zawdzięczają temu, że chrześcijanie byli posłuszni wezwaniu do okazywania czynnej miłości potrzebującym.

Lista jest długa, więc postaram się podać kilka najbardziej dobitnych przykładów. Pierwszym z nich jest praktyka zbierania porzuconych na śmietnikach noworodków. W starożytności, co wiemy m.in. z zachowanej korespondencji z tamtej epoki, praktykowano zwyczaj wyrzucania na śmietnik noworodków, jeśli z jakichś powodów rodzice nie chcieli ich wychowywać. Co istotne, bardzo często o tym, czy dziecko trafiło między odpadki, była płeć – zatrzymywano chłopców, dziewczynki wyrzucano. Nie muszę chyba też szerzej pisać, jak bolesna była ta praktyka dla matek. Chrześcijanie nie dość, że przyjmowali wszystkie dzieci, które im się rodziły, to jeszcze zbierali te porzucone i je wychowywali. Praktykę zajmowania się sierotami, także tymi społecznymi, podjęły potem zakony, a dziś mamy sierocińce prowadzone także przez państwo. 

Zakony także, szczególnie te powstałe w okresie okołotrydenckim, jak jezuici, pijarzy czy prezentki, były odpowiedzią na niedostępność wykształcenia. Wiele z dzieci ulicy nie miało szans na zmianę statusu społecznego czy nawet tylko materialnego, bo nie miały możliwości podjęcia nauki. Co prawda szkoły były już w starożytności, ale płatne, później funkcjonowały te przykatedralne i przyklasztorne (w tym także dla kobiet), jednak najczęściej dostęp do nich mieli tylko zamożni. Pomysł bezpłatnego dzielenia się podstawową wiedzą i wychowaniem do przestrzegania zasad wyszedł od takich ludzi jak św. Józef Kalasanty czy, w XIX w., św. Jan Bosko. Podchwycili go później niestety także władcy absolutystyczni, widząc w szkole potężne narzędzie wpływu społecznego, podobnie było zresztą w przypadku komunizmu, ale to dzięki tym pierwszym Bożym szaleńcom istnieje coś takiego jak powszechnie dostępna darmowa szkoła podstawowa.

Podobne źródła ma idea dostępnej dla wszystkich darmowej opieki zdrowotnej. Pomijam to, jak współcześnie jest ona realizowana, ale początki to hospicja dla pielgrzymów i te przy mniszych opactwach. Przekazywano tam i rozwijano wiedzę medyczną, ale przede wszystkim leczono i opiekowano się chorymi. W XX wieku doszła do tego specjalistyczna pomoc osobom z niepełnosprawnością – tu wspaniałym przykładem jest bł. Hanna Chrzanowska, która, m.in. dzięki pomocy abp. Karola Wojtyły, rozwinęła w Krakowie najpierw opiekę domową nad tymi chorymi, a potem pomogła wprowadzić ich na nowo w życie społeczne, tak aby przestali być więźniami swoich mieszkań. Zresztą także za narodzinami i rozwojem opieki nad umierającymi stoi chrześcijańskie miłosierdzie, a dokładnie inicjatywa pomocy umierającym tkaczkom, z którą wyszła we Francji Jeanne Garnier. Równolegle ruch hospicyjny narodził się w Irlandii, gdzie rozpoczęły go siostry zakonne. 

Chrześcijanie tworzyli także stowarzyszenia pomagające osobom zagrożonym prostytucją – tu wiele kobiet dużo zawdzięcza Stowarzyszeniu św. Zyty (zytki), w którym gromadziły się służące zarówno w celach wzajemnego wsparcia, jak i „przechwytywania” przyjeżdżających z wiosek za zarobkiem dziewcząt, by nie trafiły na ulicę. Była to bardzo pierwotna forma tego, co współcześnie nazywa się streetworkingiem, czyli działaniami mającymi na celu przywrócenie lub zapobieżenie wpadnięciu osób w trudnej sytuacji w kryzys bezdomności.

Przykładów tego, jak Ewangelia wpłynęła na obecne społeczeństwo i naszą mentalność, jest więcej, zdecydowanie, ale one wszystkie mają ten sam korzeń: wsłuchanie w głos Boga i mądre pójście za poruszeniem serca. Tym, które pozwala w każdym potrzebującym rozpoznać Chrystusa, który, jak wyraźnie to widziała i doświadczała św. Matka Teresa, nie przestaje przez wieki wołać: „Pragnę!” (J 19, 28).