Kaplica Cudownego Wizerunku

Drewniany kościół szybko przestał mieścić wiernych, którzy szukali tu duchowej pociechy. Niebawem wybudowano dla Cudownego Obrazu gotycką kaplicę – obecne prezbiterium, oddzielone od reszty świątyni kratą gdańską z roku 1644.

Ściany kaplicy dekorowane są malowidłami pochodzącymi z początku XVII w., na nich wyobrażono sceny z życia Jezusa i Maryi: „Pokłon pasterzy”, „Pokłon Trzech Króli”, „Ucieczka do Egiptu”, „Ofiarowanie w świątyni”. Autorem dekoracji jest Tomasz Dolabella, który pracował na Wawelu w I połowie XVII w.

Cudowny Wizerunek umieszczony był początkowo w gotyckim ołtarzu. Obecny hebanowy ołtarz barokowy z 1650 r. ufundowany został przez wielkiego kanclerza koronnego Jerzego Ossolińskiego. Wspomniana już srebrna zasłona zakrywająca ołtarz wykonana została w 1673 r. Srebrne antependium ufundowano na uroczystość koronacji Cudownego Obrazu w 1717 r.

Środkowa – trójnawowa część kaplicy pochodzi z okresu baroku (1642-1644). Fundatorami jej byli bracia Łubieńscy. Nie zachowała się oryginalna dekoracja tej części kaplicy. Po pożarze bazyliki w 1690 r. ściany ozdobił freskami Karol Dankwart. Część ostatnia (tzw. przybudówka) powstała w roku 1929. Ściany i filary tej trójnawowej budowli pokryte są żołnierskimi tablicami narodowej pamięci. W niszy lewej ściany umieszczono urnę z prochami obrońcy Jasnej Góry – o. Augustyna Kordeckiego.

Kościół i zabudowania klasztorne

Wzrost znaczenia sanktuarium, a także rozwój konwentu jasnogórskiego domagały się na przestrzeni sześciu stuleci postawienia i przebudowy wielu obiektów architektonicznych. Najstarszą częścią Jasnej Góry (z końca XIV w.) jest wspomniane gotyckie prezbiterium kaplicy Cudownego Obrazu. Do kaplicy Matki Bożej przylegał wybudowany w początkach XV w. trójnawowy kościół w stylu gotyckim, który spłonął w roku 1690. Obecna monumentalna barokowa bazylika powstała w dwóch etapach, w latach 1692-1695 i 1706-1728. Od 1904 r. kościół ten nosi tytuł „Znalezienie Krzyża Św. i Matki Boskiej Częstochowskiej”, w 1906 roku uzyskał tytuł Bazyliki Mniejszej.

Rozbudowa

Z XVI w. pochodzi jednopiętrowy budynek klasztoru zwany „Starym Światem”. Z wieku XVII-XVIII pozostały: druga część kaplicy Cudownego Obrazu, zakrystia, a nad nią skarbiec, wielki kościół z trzema bocznymi kaplicami, dwupiętrowy budynek klasztoru, gdzie znajdują się – biblioteka, refektarz i Sala Rycerska; pomieszczenia drukarni i apteki (drukarnię i aptekę zamknął rząd carski w 1864 r.); budynek Pokoi Królewskich i Domy Muzykantów. Przez pierwsze 30 lat XX w. wzniesione zostały: trzecia część kaplicy Cudownego Obrazu (wspomniana przybudówka), wieża o wysokości 106 m (w miejscu dawnej 100-metrowej, pochodzącej z 1714 r., która spłonęła w 1900 r.), XIV stacji Drogi krzyżowej wokół sanktuarium oraz Wieczernik i Sala Maryjna.

Całość zabudowań Jasnej Góry zajmuje obszar 2,8 ha, otoczony murowanymi wałami, które przypominają, że klasztor był w przeszłości twierdzą obronną.