W naszym interesie

Czy Warszawa może i czy powinna porozumiewać się z krajem izolowanym przez państwa Unii Europejskiej, a jednocześnie graniczącym z Polską i posiadającym znaczącą polską mniejszość? I jak uniknąć pułapki wykorzystania przez białoruskiego dyktatora, któremu już kilkakrotnie udało się wystawić do wiatru zachodnie demokracje? Przypomnijmy, międzynarodowa izolacja białoruskiego reżimu trwa od roku 2020 – od sfałszowanych wyborów prezydenckich i brutalnego rozpędzenia masowych protestów ulicznych. Zachodnie sankcje oraz dyplomatyczny ostracyzm nasiliły się po tym, jak Mińsk dwa lata później wsparł wojnę Rosji z Ukrainą, pozwalając rosyjskim wojskom wykorzystać terytorium Białorusi do ataku na Kijów.

Warto dodać, że pełnoskalową inwazję Moskwy poprzedziła operacja „Śluza”, za pomocą której jesienią 2021 roku Białoruś we współpracy z Rosją wywołały potężny kryzys migracyjny na granicy z państwami bałtyckimi oraz Polską. Sztab Generalny WP uznał, że operacja ta była elementem rozpoczętej kilka miesięcy później rosyjskiej agresji. Według polskich wojskowych to właśnie na polecenie Moskwy proceder zmienił się w element trwającej do dzisiaj wojny hybrydowej. Dowodem mogą być zarówno powtarzające się naruszenia przestrzeni powietrznej Litwy i Polski przez nadlatujące z Białorusi balony meteorologiczne, jak i atak, do jakiego doszło 7 października na granicy łotewsko-białoruskiej. Grupa uzbrojonych mężczyzn w maskach próbowała wówczas przepchnąć na Łotwę 20 imigrantów. Reporter polskiego radia Paweł Pawlica ustalił ostatnio, że grupa, która sama nazwała się „Czarnymi Rusami” została utworzona przez rosyjskie i białoruskie służby.

Rosyjskie zaplecze wojskowe

2 listopada Władimir Putin podpisał dekret dotyczący rosyjsko-białoruskiej współpracy wojskowej. Z jednej strony reguluje on porozumienie zawarte przez Moskwę i Mińsk niemal dwie dekady temu, z drugiej wdraża nowe zasady bilateralnej współpracy w dziedzinie obronności. Jak zauważa poświęcony bezpieczeństwu polski portal Defence24, dokument ma związek z coraz większą aktywnością rosyjskich wojsk na terenie Białorusi. Wdraża też kilka nowych zasad rosyjsko-białoruskiego współdziałania. „Przede wszystkim uregulowano kwestie przekazywania sprzętu wojskowego między Rosją a Białorusią, w tym procedury importu, eksportu i kontroli transportu. Taka formalizacja mocno ułatwia przepływ sprzętu między oboma państwami” – czytamy w Defence24.

Na spotkaniu z rosyjskim ministrem obrony Alaksandr Łukaszenka serdecznie podziękował za „rozmieszczenie na terytorium jego kraju instalacji wojskowych ze szczególnym uwzględnieniem stacji radarowych i pokrewnych elementów monitoringu”, podkreślając, że zapewnia to Białorusi bezpieczeństwo w obliczu przedłużającej się wojny na Ukrainie. Podobnie jak rozlokowana na białoruskim terytorium trzy lata wcześniej rosyjska taktyczna broń jądrowa. Pełną kontrolę nad nią ma Moskwa, ale Łukaszenka regularnie straszy Zachód „swoim” arsenałem, a w maju tego roku odbyły się wspólne rosyjsko-białoruskie manewry, w trakcie których na białoruskim terytorium umieszczono kolejną broń taktyczną.

Polska analityk ds. bezpieczeństwa z Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych dr Anna Maria Dyner zauważa, że od 2022 roku na Białorusi trwa proces militaryzacji państwa: rosną wydatki na obronność, powołane zostały specjalne siły samoobrony, a Łukaszenka regularnie sprawdza stan gotowości poszczególnych jednostek wojskowych. Jak jednak podkreśla dr Dyner, Białoruś stanowi tylko zaplecze – strategiczne decyzje podejmuje Rosja.

Spotkanie po latach

23 września polski minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski rozmawiał ze swoim białoruskim odpowiednikiem Maksymem Ryżenkowem. Spotkanie odbyło się na marginesie 81. Sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w Nowym Jorku, było pierwszym od 2020 roku bezpośrednim kontaktem wysokich przedstawicieli obu krajów i wywołało mieszane uczucia, przede wszystkim w Kijowie, ale także wśród białoruskiej opozycji. Białoruska analityk Katia Glod z działu polityki zagranicznej w New Eurasian Strategic Center uznała je za część serii małych kroków podjętych przez Warszawę, dodając, że na razie przynoszą one niewielki efekt: „Nie widzimy żadnego realnego zaangażowania ani istotnych zmian w polityce wewnętrznej Białorusi w kontekście złagodzenia represji” – cytuje wypowiedź pani Glod ukraiński „Kyiv Post”.

Z kolei według polskiego eksperta z Ośrodka Studiów Wschodnich Kamila Kłysińskiego, krótka wymiana zdań na międzynarodowej neutralnej platformie była najbezpieczniejszym, niewiążącym sposobem, aby wysłuchać, co Białoruś ma do zaoferowania i zbadać zdolności Mińska do niezależnych działań. „Głównym pytaniem, jakie chciałbym zadać jest to, jak niezależny jest obecnie Mińsk, co może zaoferować i ile z potencjalnej oferty Białorusi jest faktycznie białoruskie” – wyjaśnia analityk. Jednocześnie Kamil Kłysiński przypomina, że białoruski dyktator już wcześniej wyrwał się z izolacji Zachodu dzięki Stanom Zjednoczonym. Do ocieplenia na linii Waszyngton Mińsk doszło w 2025 roku. Białoruską stolicę odwiedził wówczas specjalny wysłannik prezydenta Donalda Trumpa, John Coale, a ponowne nawiązanie stosunków zaowocowało wypuszczeniem w sumie kilkuset więźniów politycznych, w zamian za złagodzenie części amerykańskich sankcji, m.in. wobec sektora potasowego oraz wybranych instytucji finansowych. To właśnie dzięki interwencji Trumpa, po pięciu latach łagru, w kwietniu na wolność wyszedł białoruski Polak Andrzej Poczobut.

Gesty Mińska

I tutaj dochodzimy do jednego z powodów, dla których Warszawa nie powinna całkowicie izolować białoruskiego reżimu: jest nim zamieszkująca Białoruś polska mniejszość. Co prawda władze już dawno zdelegalizowały niezależny Związek Polaków na Białorusi (ZPB), zamknęły polskie szkoły i wydalają, a niekiedy nawet aresztują Polaków – księży katolickich, jednak półoficjalnie ZPB ciągle działa, nauczanie, chociaż mocno ograniczone, się odbywa, a Kościół funkcjonuje. Co więcej, po wrześniowym spotkaniu szefów dyplomacji obu państw nieco zelżały imigranckie szturmy na polską granicę, a białoruskie władze dały do zrozumienia, że ​​mogłyby zezwolić Związkowi Polaków na Białorusi na wznowienie legalnej działalności.

Wydaje się, że obecnie Łukaszenka przestraszony kurczącą się suwerennością swego kraju postanowił wrócić do starej praktyki balansowania między Rosją a Zachodem. Dotychczasowe doświadczenia Warszawy w tej dziedzinie nie są zachęcające. Jak jednak zauważa na stronie Klubu Jagiellońskiego przedstawiciel Forum Młodych Dyplomatów Maciej Ryk, od momentu, gdy Waszyngton rozpoczął regularny dialog z Mińskiem, ze strony Białorusi pojawiły się pewne gesty kierowane bezpośrednio do Warszawy. Tę atmosferę można wykorzystać do ograniczonego dialogu w konkretnych sprawach leżących w naszym interesie, takich jak polska mniejszość czy spokój na wspólnej granicy. Cytując jeszcze raz Macieja Ryka, „sednem sprawy nie jest to, czy możemy zaufać Łukaszence ani wiara w odwrócenie Białorusi od Rosji. Kluczowe jest, co zachodzące wokół białoruskiego reżimu zmiany (ocieplenie linii Waszyngton-Mińsk) oznaczają dla bezpieczeństwa Polski i czy Warszawa potrafi je wykorzystać we własnym interesie”.