Powodzenie zapisane w gwiazdach? Nowe odsłony ezoteryki

Czasy niepewności oraz szybko zmieniający się świat coraz częściej popychają Polaków (również tych deklarujących się jako katolicy) do korzystania z usług wróżek, tarocistów i różdżkarzy. Rynek ezoteryczny, choć mocno zakorzeniony w starych astrologicznych tradycjach, dostosowuje się do wymagań i stylu życia współczesnych klientów – a jego wartość ciągle wzrasta.

Od wizji Mahometa po księżną Dianę

Jedną z inspiracji do ataku sułtana Mehmeda II na Konstantynopol była podobno turecka legenda – przepowiednia o Czerwonym Jabłku: astrolodzy osmańscy uważali, że przypisywana Mahometowi wizja sięgania po owoc symbolizuje przyszły udany podbój tego miasta przez armię składającą się z muzułmanów. Przepowiedziana śmierć męża skłoniła Katarzynę Medycejską do obdarzenia zaufaniem i zaszczytami Michela de Nostredame (Nostradamusa). Bliższa współczesności księżna Diana korzystała z usług wielu profesjonalnych astolożek – najsłynniejszą z nich była Penny Thornton, która do dziś analizuje horoskopy brytyjskiej rodziny królewskiej. Obecnie zainteresowanie ezoteryką nie tylko nie maleje, ale wręcz zdaje się przybierać na sile. Jedna z badaczek tego tematu, Agnieszka Stecko-Żukowska, zauważa związek dziejowych przełomów i kryzysów z częstotliwością zwracania się do wróżek i rytualistów: „Pandemia COVID-19 i wywołane przez nią poczucie egzystencjalnego zagrożenia wzbudziły kolejną falę zainteresowania praktykami o charakterze parareligijnym, okultystycznym czy neopogańskim. Mediatyzacja komunikacji, którą wprowadziły social media, połączona z pandemią i restrykcjami sanitarnymi zmieniły model relacji między wiedźmami/tarocistami/rytualistkami a ich klientami – już nie «idzie się do wróżki», gdyż właściwie cała komunikacja i realizacja magicznej usługi odbywa się w przestrzeni wirtualnej, za pośrednictwem i przy użyciu mediów społecznościowych" („Zrobiliśmy rewolucję trochę i zmieniliśmy obraz wróżki”. Współczesne wiedźmy i praktyki magiczne w mediach społecznościowych. „Stan Rzeczy" 1(22)/2022).

Formy „magii”, która wkrada się w życie współczesnych społeczeństw, w ostatnich dwóch dekadach uległy pewnym zmianom. Obecnie seans tarota można zamówić online – klient dzwoni do wróżki na wideorozmowę, a ona rozkłada i interpretuje karty. Również usługę rzucenia uroku można zamówić bez wychodzenia z domu – osobie zajmującej się czarną magią wystarczy wysłać dane (i czasami jakiś przedmiot) osoby, którą chcemy dosięgnąć czarami. Seanse wróżbiarskie odbywające się na antenie telewizji są popularne głównie wśród osób starszych (dla młodszych wróżbita Maciej i jego osobliwe studio stały się raczej pretekstem do tworzenia memów), jednak one także mają swoich licznych zwolenników. Człowiek jest istotą, która poszukuje mistycyzmu i tajemnicy, a jednocześnie wygody – stąd też zapewne wynika łączenie ezoteryki ze światem nowych mediów.

Tarot przy flat white 

Osoby zainteresowane światem ezoteryki nie stanowią bynajmniej w Polsce marginesu: według CBOS aż co siódmy Polak przyznaje, że korzysta z usług wróżek lub odwiedza wróżbitów, a w horoskopy i astrologię wierzy około 40 proc. naszego społeczeństwa. Ponad połowa Polaków (55 proc.) twierdzi, że czyta horoskopy w prasie. Zainteresowane tego typu lekturą częściej są kobiety (63 proc.), ale mężczyźni zapoznający się z przepowiedniami również nie należą do rzadkości – do czytania horoskopów przyznaje się 45 proc. panów. Czytelnikami horoskopów są według badań zarówno osoby wierzące, jak i nieprzywiązane do religii. Także poziom wykształcenia nie odgrywa tutaj istotnej roli. Polacy nie stronią także od sięgania po „medycynę alternatywną” – już co czwarty rodak korzystał z niej osobiście lub towarzyszył bliskiej osobie podczas wizyty u uzdrowiciela. O ile horoskopy czy przepowiednie ukazujące się w prasie interesują głównie osoby starsze i w średnim wieku, nie oznacza to, że dwudziestolatkowie nie interesują się astrologią. Młodzi chętnie sięgają po horoskopy online, a także wierzą w moc talizmanów. Na targach ezoterycznych nietrudno spotkać młode osoby (częściej dziewczęta), które pragną kupić kamienie i minerały kompatybilne ze swoim znakiem zodiaku lub pasujące do życiowych potrzeb. Kamienie, zgodnie z powszechnie panującym trendem, mają przyciągać powodzenie w określonych dziedzinach: kwarc różowy ma przywoływać miłość, zaś opal – przyjaźń. Co ciekawe, wiara w moc kamieni czy znaczenie znaków zodiaku nie jest dla współczesnych młodych ludzi wstydliwym sekretem. Dzisiejsi dwudziesto- i trzydziestolatkowie nie udają za wszelką cenę, że kierują się w życiu wyłącznie rozsądkiem. Studenci, pracownicy korporacji czy girlbosses nierzadko wręcz obnoszą się ze swoim „zodiakarstwem” czy wiarą w alternatywną rzeczywistość. Niejeden student, przedstawiając się podczas pierwszych zajęć, poza imieniem i nazwiskiem podaje swój znak zodiaku. Widok młodych ludzi rozkładających karty tarota w modnych kawiarniach, tuż obok kubka z flat white na mleku owsianym także nie należy dziś do rzadkości – podobnie jak poszukiwanie dostępu do magii w różnych zakamarkach internetu. Sieć oferuje nie tylko wróżby czy rzucanie zaklęć online – umożliwia także szybkie znalezienie pożądanych usług. Za sprawą facebookowych grup czy stron reklamodawców można dziś błyskawicznie znaleźć osobę, która – według 100 procent zadowolonych klientów – precyzyjnie wróży z ręki, bądź kogoś, kto „zdejmuje” klątwy czy uroki. Nawet znalezienie szeptuchy – czyli kobiety „zamawiającej” choroby za pomocą słów czerpiących z prawosławnej religijności – staje się dziś możliwe dla mieszczuchów, choć tradycyjnie o zdolnościach szeptuch miała wiedzieć jedynie wiejska społeczność. Internet przyczynia się więc do powstawania ezoterycznej turystyki, a jednocześnie umożliwia szkolenie się w dziedzinie przepowiadania przyszłości, wróżenia z kart i sporządzania talizmanów. 

Jak zostać medium 

Paradoksem współczesnej ezoteryki jest zatem to, że z jednej strony intensywnie poszukujemy w niej tajemniczości, z której współczesna epoka hi-techu wydaje się odarta. Z drugiej jednak – egalitaryzacja dostępu do magii sprawia, że świat wróżb i uroków staje się… mniej tajemniczy niż przed wiekami. Osoby, które zarabiają na ezobiznesie, coraz rzadziej twierdzą, że z „darem” trzeba się urodzić – obecnie do rozbudzenia w sobie zdolności nadprzyrodzonych ma wystarczyć ukończenie dwutygodniowego kursu (oczywiście płatnego – i to często niemało). Mit self-made mana wpłynął więc również na branżę magiczno-okultystyczną. Zdolności mediumiczne jesteśmy dziś skłonni przypisywać nie tyle np. osobom pochodzenia romskiego, co raczej tym, które same je w sobie odkryły i „oszlifowały”. Popularność ezoteryki i „zodiakarstwo” młodych osób oczywiście bardzo wdzięcznie się monetyzuje. Na wierze w moc kart tarota czy znaczenie linii na dłoniach zarabiają nie tylko wróżki i wróże, ale także producenci ubrań (chyba wszystkie sieciówki mają dziś w swojej ofercie t-shirty ze znakami zodiaku), biżuterii, właściciele salonów beauty czy biur podróży. Kamień szlachetny może stać się po prostu błyszczącym elementem bransoletki – jeśli jednak sprytny marketingowiec opisze go jako kamień obfitości dla zodiakalnych Wodników, w umyśle potencjalnego klienta stanie się on amuletem, za który będzie w stanie zapłacić kilka razy więcej. Nie powinno nas zatem szokować, że na chwilę obecną rynek usług ezoterycznych szacuje się na około 2–3 mld zł, zaś najbardziej znane wróżki za godzinną sesję wróżenia z tarota liczą sobie aż do 400 zł. Jest to zatem kwota znacząco wyższa niż sesja psychoterapii albo doradztwa zawodowego. Niektórzy współcześni wróżbici czy magowie posługują się zresztą językiem quasipsychologicznym, tworząc tym samym wrażenie, że klient w cenie sesji tarota otrzymuje także profesjonalną poradę psychologiczną. Od ezoterycznych guru klienci oczekują dziś nie tylko dobrej wróżby, ale także dostrzeżenia ich zasobów osobistych i zwykłego dowartościowania.

Zależność od jasnowidza 

Dla części osób zafascynowanych astrologią jednak nawet zła przepowiednia nie byłaby tak straszna, jak jej brak. Otrzymanie informacji, że czeka nas pech, choroba czy problemy finansowe pomaga bowiem zyskać i utrzymać poczucie, że nasz los jest gdzieś zapisany, że istnieje siła porządkująca wszechświat, a zatem – nasze życie, nawet jeśli naznaczone trudnościami, ma znaczenie. Wiara w ezoterykę pozwala nadać wydarzeniom sens i pomaga budować przekonanie o nieprzypadkowości własnego istnienia. Posiadanie sensu i znaczenia to zaś – jak pisali Marshall Rosenberg oraz Viktor Frankl – jedna z najważniejszych potrzeb człowieka, których frustracja prowadzi do poważnych kryzysów egzystencjalnych. Wejście w ezoteryczny świat może dawać poczucie psychicznego otulenia – nie jest ono jednak wolne od zagrożeń. Nie chcę w tym tekście skupić się na tłumaczeniu stanowiska Kościoła wobec wróżb czy kontaktów z duchami – każdy Czytelnik zapewne wie, że tego typu praktyki są w chrześcijaństwie uznawane za sprzeczne z pierwszym przykazaniem Dekalogu. Destrukcyjne działanie środowisk ezoterycznych może jednak wiązać się nie tylko z wpływem na duchowość, ale także na psychikę „ezoadepta”. Częste korzystanie z usług wróżek może prowadzić do uzależnienia od porad osoby, która nie posiada realnie potwierdzonych kompetencji do pomocy innym; spirytystyczne seanse i próby nawiązania kontaktu ze zmarłym z kolei niekiedy uniemożliwiają zamknięcie procesu żałoby. Co więcej – wiele grup ezoterycznych działających w sieci funkcjonuje w sposób przypominający sekty: mają one lidera (często podającego się za „widzącego więcej” proroka), którego nie wolno krytykować, karmią swoich członków poczuciem zagrożenia i – bo jakżeby inaczej! – opierają się na finansowym „wsparciu” ze strony członków. Specyficzny i niszczący rodzaj zależności wytwarza się niekiedy także pomiędzy „medium” a osobą, która znalazła się w poważnym życiowym kryzysie i która desperacko poszukuje odpowiedzi – przykładem takich więzów mogą być relacje między rodzinami osób zaginionych a rzekomymi jasnowidzami, które udzielają „wskazówek” dotyczących rekomendowanych sposobów dalszych poszukiwań. Osób „widzących” nikt nie rozlicza z nieprawdziwych wizji – stąd też możliwe jest „doradzanie” pogrążonym w chaosie rodzinom przez lata. Mimo rozwoju kryminalistyki, po „wsparcie” tego rodzaju w obliczu tragedii wciąż sięgają zbolałe rodziny, a nawet – policjanci. Obraz uwikłania zrozpaczonej osoby w relację z jasnowidzami przedstawiony jest w rozdzierającym serce dokumencie Przyszedł człowiek i wziął, poświęconym poszukiwaniom zaginionej ośmiolatki. Zaangażowanie w ezoterykę z jednej strony daje matce dziewczynki cień nadziei – z drugiej zaś uniemożliwia pogodzenie się ze stratą. W uwikłania tego typu wchodzą także ludzie mający długotrwałe trudności zawodowe czy problemy małżeńskie. W przeciwieństwie do tradycyjnej religijności świat ezoteryczny nie stawia swoim wyznawcom prawie żadnych wymagań i nie musi mieć wymiaru wspólnotowego. Odpowiedzialnością za własne niepowodzenia i błędne decyzje możemy obarczyć niekorzystny układ planet, a nie własne ograniczenia. Wróżki – zwłaszcza te współczesne – raczej nie posługują się takimi pojęciami jak „grzech” czy „niedostosowanie”. Niejednemu klientowi pomaga to trwać w iluzji własnej wyższości nad innymi, a przez to – w niedojrzałości. Osoba niedojrzała zaś jest bardziej podatna na „uzależnienie” od usług medium – i na zostawienie u niego lwiej części własnych dochodów.

Popularność ezoteryki dowodzi, że współczesny człowiek nie zatracił tej części swojej natury, która poszukuje „czegoś więcej” i która pozostaje otwarta na mistycyzm. Świadomość ta może być ważna również dla ludzi Kościoła – bo przecież katolicka wspólnota także może na te potrzeby odpowiedzieć. Chrześcijaństwo – jeśli jest głoszone w sposób spójny i autentyczny –  może „wejść” tam, gdzie dziś króluje wiara w magiczne minerały i tarota.